Η ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΓΝΩΣΤΙΚΙΣΜΟΥ: ἡ Μονάδα, τὸ Πλήρωμα, οἱ Αἰῶνες, ἡ Σοφία, ὁ Ἀτελὴς Δημιουργὸς καὶ οἱ Ἄρχοντες.

Ὁ Γνωστικισμὸς ἀποτελεῖ ἕνα ἀπὸ τὰ πλέον σύνθετα καὶ γοητευτικὰ θρησκευτικὰ καὶ φιλοσοφικὰ ρεύματα τῆς ὕστερης ἀρχαιότητος. Δὲν ἦταν μία ἑνιαία θρησκεία μὲ ἕνα κοινὸ δόγμα, ἀλλὰ ἕνα σύνολο παραδόσεων, σχολῶν καὶ μυθολογικῶν συστημάτων, τὰ ὁποῖα ἀναπτύχθηκαν κυρίως κατὰ τοὺς πρώτους χριστιανικοὺς αἰῶνες. Κοινὸς παρονομαστὴς πολλῶν γνωστικῶν παραδόσεων ἦταν ἡ πεποίθηση ὅτι ὁ ἄνθρωπος φέρει μέσα του μία θεϊκὴ πραγματικότητα, ἡ ὁποία ἔχει λησμονήσει τὴν προέλευσή της καὶ χρειάζεται νὰ ξυπνήσει μέσω τῆς Γνώσεως.

Ἡ λέξη «γνῶσις» δὲν σημαίνει ἁπλῶς διανοητικὴ πληροφόρηση. Στὸ γνωστικὸ λεξιλόγιο δηλώνει μία ἐσωτερικὴ ἐπίγνωση, μία ἀποκάλυψη τῆς πραγματικῆς φύσεως τοῦ ἀνθρώπου καὶ τῆς σχέσεώς του μὲ τὸ θεῖο, μιὰ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ καὶ ΣΥΝΕΙΔΗΤΟΠΟΙΗΣΗ. Ἡ Σωτηρία, λοιπόν, δὲν παρουσιάζεται πρωτίστως ὡς ἐξωτερικὴ ἀμοιβὴ ἢ νομικὴ δικαίωση, ἀλλὰ ὡς ΑΦΥΠΝΙΣΗ : ὁ ἄνθρωπος ἀνακαλύπτει ποῦ πραγματικὰ ἀνήκει.

Ἡ Μονάδα: ἡ ἀρχὴ πέρα ἀπὸ κάθε ὀνομασία.

Στὴν κορυφὴ πολλῶν γνωστικῶν κοσμολογιῶν βρίσκεται μία ἀπόλυτη θεϊκὴ ἀρχή, ἡ ὁποία μπορεῖ νὰ περιγραφῇ ὡς Μονάς. Ἡ Μονὰς δὲν εἶναι ἕνας θεὸς ἀνάμεσα σὲ ἄλλους θεούς, οὔτε ἕνα ὄν ποὺ λειτουργεῖ μέσα στὸν κόσμο ὅπως τὰ κτιστά ὄντα.

Εἶναι ἡ ἀπόλυτη Ἑνότητα, ἡ πηγὴ τοῦ ὄντος, ἡ ἀρχὴ ἀπὸ τὴν ὁποία ἐκπορεύεται ὅλη ἡ πνευματικὴ πραγματικότητα. Γι' αὐτὸ καὶ συχνὰ περιγράφεται μὲ ἀποφατικοὺς ὅρους: ἄρρητη, ἀκατάληπτη, ἀόρατη, ἀγέννητη.

Ἡ Μονὰς βρίσκεται πέρα ἀπὸ τὴν ἀντίθεση μεταξὺ φωτὸς καὶ σκότους, ὕλης καὶ πνεύματος, ἀρχῆς καὶ τέλους. Δὲν εἶναι μέρος τοῦ κόσμου· ὁ κόσμος, στὶς γνωστικὲς ἀφηγήσεις, ἀποτελεῖ πολὺ χαμηλότερο ἐπίπεδο πραγματικότητος.

Ἡ ἰδέα αὐτὴ ἀποκαλύπτει καὶ ἕνα βασικὸ χαρακτηριστικὸ τῆς γνωστικῆς σκέψεως: ὅσο περισσότερο πλησιάζει κάποιος τὴν ὑπέρτατη θεότητα, τόσο λιγότερο μπορεῖ νὰ τὴν περιγράψῃ μὲ συνηθισμένες ἀνθρώπινες κατηγορίες.

Τὸ Πλήρωμα: ἡ πληρότητα τοῦ θείου κόσμου.

Ἀπὸ τὴ Μονάδα συνδέεται ἡ ἔννοια τοῦ Πληρώματος. Τὸ Πλήρωμα εἶναι ἡ πληρότητα τῆς θείας πραγματικότητος, ὁ πνευματικὸς κόσμος ὅπου ὑπάρχουν οἱ θεῖες δυνάμεις καὶ οἱ Αἰῶνες.

Δὲν πρόκειται γιὰ «τόπο» μὲ τὴν γεωγραφικὴ σημασία. Εἶναι περισσότερο μία ὀντολογικὴ κατάσταση: ἡ πληρότητα, ἡ ἁρμονία καὶ ἡ ἐγγύτητα πρὸς τὴ θεία πηγή.

Ἐκεῖ βρίσκεται ἡ πραγματικὴ πνευματικὴ τάξη. Ἀπέναντί της βρίσκεται ὁ κόσμος τῆς ὕλης, ὁ ὁποῖος σὲ ἀρκετὲς γνωστικὲς παραδόσεις θεωρεῖται περιορισμένος, ἀτελὴς καὶ παροδικός.

Ἔτσι δημιουργεῖται μία μεγάλη κοσμολογικὴ ἀντίθεση: Πλήρωμα καὶ κόσμος, πληρότητα καὶ ἔλλειψη, γνῶσις καὶ λήθη, φῶς καὶ σκοτάδι.

Οἱ Αἰῶνες: οἱ βαθμίδες τῆς θείας πραγματικότητος.

Μέσα στὸ Πλήρωμα συναντοῦμε τοὺς Αἰῶνες. Οἱ Αἰῶνες δὲν εἶναι πάντοτε ἴδιοι σὲ ὅλα τὰ γνωστικὰ συστήματα. Ἄλλοτε παρουσιάζονται ὡς θεῖες ὑποστάσεις, ἄλλοτε ὡς ἐκφράσεις ἢ δυνάμεις τοῦ ὑπερτάτου Θεοῦ.

Μέσα ἀπὸ αὐτοὺς ἡ ἀπρόσιτη θεότητα ἐκδηλώνει τὸν πλοῦτο καὶ τὴν πληρότητά της. Οἱ Αἰῶνες σχηματίζουν μία ἱεραρχικὴ καὶ πνευματικὴ τάξη, ἡ ὁποία συνδέει τὴν ἀπόλυτη ἀρχὴ μὲ τὶς κατώτερες βαθμίδες τῆς κοσμικῆς πραγματικότητος.

Σὲ ὁρισμένα συστήματα οἱ Αἰῶνες ἐμφανίζονται σὲ ζεύγη, ὡς ἀρσενικὲς καὶ θηλυκὲς ἀρχές. Ἡ δυαδικότητα αὐτὴ δὲν ἀντιστοιχεῖ  στὴ βιολογικὴ ἔννοια τοῦ φύλου, ἀλλὰ μπορεῖ νὰ δηλώνῃ συμπληρωματικὲς ἀρχὲς μέσα στὴ θεία πληρότητα.

Μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο ὁ γνωστικὸς μῦθος προσπαθεῖ νὰ περιγράψῃ κάτι ποὺ θεωρεῖ δύσκολο νὰ συλληφθῇ λογικά: πῶς ἀπὸ τὴν ἀπόλυτη ἑνότητα προκύπτει ἡ πολλαπλότητα χωρὶς νὰ χάνεται ἡ θεία ἑνότητα {=τὸ ἔσχατο ἐρώτημα τῆς ἑλληνικῆς φιλοσοφίας}.

Ἡ Σοφία καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς ρήξεως.

Ἀνάμεσα στὶς σημαντικώτερες μορφὲς τῆς γνωστικῆς μυθολογίας βρίσκεται ἡ Σοφία.

Ἡ Σοφία συνδέεται μὲ τὴ θεία σοφία, ἀλλὰ σὲ πολλὲς ἀφηγήσεις γίνεται καὶ ἡ πρωταγωνίστρια μιᾶς δραματικῆς κοσμικῆς περιπέτειας.

Σὲ ὁρισμένα συστήματα ἡ Σοφία ἐπιχειρεῖ νὰ προχωρήσῃ πέρα ἀπὸ τὰ ὅρια ποὺ τῆς ἀναλογοῦν. Ἡ ἐνέργεια αὐτὴ ὁδηγεῖ σὲ μία ἀνωμαλία, σὲ μία ρήξη μὲ τὴν τέλεια τάξη τοῦ Πληρώματος. Ἀπὸ αὐτὴ τὴν ἀτέλεια συνδέεται ἡ γένεση τοῦ κατώτερου κοσμικοῦ κόσμου.

Ἡ Σοφία, ἐπομένως, δὲν εἶναι ἁπλῶς μία θεὰ τῆς σοφίας. Γίνεται σύμβολο τοῦ δράματος τῆς ἀπομάκρυνσης ἀπὸ τὴ θεία πληρότητα.

Καὶ ἐδῶ ἀρχίζει ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικότερα θέματα τοῦ Γνωστικισμοῦ: πῶς γεννήθηκε ἕνας κόσμος ἀτελὴς ἀπὸ μία πραγματικότητα ποὺ θεωρεῖται τέλεια;

Ὁ Ἀτελὴς Δημιουργός.

Ἡ ἀπάντηση ποὺ δίδουν ὁρισμένες γνωστικὲς παραδόσεις εἶναι ἡ μορφὴ τοῦ Δημιουργοῦ, ὁ ὁποῖος συχνὰ ἀποκαλεῖται  Δημιουργός-θεός, καὶ σὲ συγκεκριμένα συστήματα ταυτίζεται μὲ τὸν Δημιουργὸ-θεὸ Ἰαλδαβαώθ.

Ὁ Δημιουργὸς αὐτὸς δὲν ταυτίζεται μὲ τὸ ὕψιστο Ἄγνωστο Ἀγαθό. Εἶναι μία κατώτερη κοσμικὴ δύναμη, ἡ ὁποία δημιουργεῖ ἢ διαμορφώνει τὸν ὑλικὸ κόσμο, ΤΕΚΝΟ ΤΗΣ ΣΟΦΙΑΣ ποὺ προανέφερα.

Γι' αὐτὸ καὶ ὁ δημιουργημένος κόσμος δὲν εἶναι τέλειος. Ἔχει ὅρια, φθορά, ἄγνοια, πόνο καὶ θάνατο.

Ἐδῶ βρίσκεται μία ἀπὸ τὶς πιὸ ριζοσπαστικὲς ἰδέες τοῦ γνωστικοῦ μύθου: ὁ δημιουργὸς τοῦ ὑλικοῦ κόσμου δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ εἶναι ἡ ὑπέρτατη θεότητα.

Αὐτὴ ἡ διάκριση εἶναι καὶ ὁ λόγος γιὰ τὸν ὁποῖο ὁρισμένοι γνωστικοὶ μῦθοι μποροῦν νὰ παρουσιάζουν τὸν Δημιουργὸ ὡς ἀλαζονικὸ ἢ ἀγνοοῦντα τὴν ὑπέρτατη πνευματικὴ πραγματικότητα.

Οἱ Ἄρχοντες: οἱ φύλακες τοῦ κοσμικοῦ κόσμου.

Γύρω ἀπὸ τὸν Δημιουργὸ τοποθετοῦνται οἱ Ἄρχοντες. Πρόκειται γιὰ κοσμικὲς δυνάμεις ποὺ κυβερνοῦν ἢ ἐλέγχουν τὰ ΚΑΤΩΤΕΡΑ ἐπίπεδα τῆς δημιουργίας.

Σὲ διάφορες παραδόσεις οἱ Ἄρχοντες συνδέονται μὲ τὶς οὐράνιες σφαῖρες, μὲ τὴν τάξη τοῦ κόσμου καὶ μὲ τὴ μοῖρα τοῦ ἀνθρώπου. Οἱ Ἄρχοντες λειτουργοῦν ὡς ἐμπόδια μεταξὺ τοῦ ἀνθρώπου καὶ τῆς ἀληθινῆς πνευματικῆς του προελεύσεως.

Ἡ εἰκόνα αὐτὴ μπορεῖ νὰ διαβαστῇ καὶ συμβολικά. Ὁ ἄνθρωπος ζεῖ μέσα σὲ ἕναν κόσμο ὅπου κυριαρχοῦν ἡ ἄγνοια, ὁ φόβος, ἡ ἐπιθυμία καὶ ἡ προσκόλληση στὸ ὑλικό. Οἱ «Ἄρχοντες» μποροῦν, μὲ αὐτὴ τὴν ἔννοια, νὰ θεωρηθοῦν ὡς ἐκφράσεις τῶν δυνάμεων ποὺ κρατοῦν τὸν ἄνθρωπο κοιμισμένο.

Ὁ ἄνθρωπος ἀνάμεσα στὸ Πλήρωμα καὶ στὸν κόσμο.

Μέσα σὲ αὐτὴ τὴν κοσμολογία ὁ ἄνθρωπος ἀποκτᾷ μία παράδοξη θέση.

Ἀπὸ τὴ μία πλευρὰ εἶναι πλάσμα τοῦ ὑλικοῦ κόσμου. Ἀπὸ τὴν ἄλλη, μέσα του μπορεῖ νὰ βρίσκεται ἕνας θεῖος σπινθήρας, μία πνευματικὴ οὐσία ποὺ δὲν ἀνήκει πραγματικὰ στὴν ὑλικὴ τάξη.

Ἡ τραγωδία τοῦ ἀνθρώπου εἶναι ἡ λήθη.

Δὲν γνωρίζει ποιος εἶναι. Δὲν θυμᾶται τὴν προέλευσή του. Ταυτίζεται μὲ τὸ σῶμα, τὸν κόσμο καὶ τὶς ἐπιθυμίες του καὶ ξεχνᾷ τὴν πνευματικὴ καταγωγή του.

Ἡ Γνῶσις ἔρχεται ὡς ἀφύπνιση.

Δὲν εἶναι ἁπλῶς μία πληροφορία ποὺ προστίθεται στὸν νοῦ. Εἶναι μία ἐσωτερικὴ ἀναγνώριση: «γνωρίζω πλέον ποῦ ἀνήκω».

Ἡ ἐπιστροφὴ στὴν Πληρότητα.

Ἡ γνωστικὴ πορεία μπορεῖ νὰ παρουσιασθῇ ὡς μία κίνηση ἀπὸ τὴ λήθη πρὸς τὴ μνήμη, ἀπὸ τὴν ἄγνοια πρὸς τὴ γνῶσιν καὶ ἀπὸ τὸν κόσμο τῆς ἔλλειψης πρὸς τὴν πληρότητα.

Ὁ ἄνθρωπος πρέπει νὰ ἀφυπνισθῇ καὶ νὰ ἀναγνωρίσῃ τὴ θεία ρίζα ποὺ βρίσκεται μέσα του. Ἡ ἐσωτερικὴ γνώση γίνεται ἔτσι ὁ δρόμος τῆς ἐπιστροφῆς.

Σὲ πολλὰ γνωστικὰ κείμενα ἡ σωτηρία παρουσιάζεται μὲ γλῶσσα σχεδὸν δραματική: μία ψυχὴ ξένη πρὸς τὸν κόσμο προσπαθεῖ νὰ ἐπιστρέψῃ στὴν πραγματικὴ πατρίδα της.

Ἡ πατρίδα αὐτὴ εἶναι τὸ Πλήρωμα.

Ἕνας μῦθος γιὰ τὴν ἀνθρώπινη κατάσταση.

Πέρα ἀπὸ τὶς θεολογικὲς διαφορὲς καὶ τὶς ἱστορικὲς σχολές, ὁ Γνωστικισμὸς παραμένει ἐνδιαφέρων ἐπειδὴ θέτει ἐρωτήματα ποὺ ἐπανέρχονται συνεχῶς στὴν ἀνθρώπινη σκέψη.

Γιατί ὁ κόσμος εἶναι ἀτελής;

Γιατί ὑπάρχει πόνος;

Γιατί ὁ ἄνθρωπος αἰσθάνεται ξένος μέσα στὸν κόσμο;

Ἂν ὑπάρχει μία ὕψιστη ἀγαθὴ πραγματικότητα, πῶς συνδέεται μὲ ἕναν κόσμο γεμάτο φθορὰ καὶ ἀδικία;

Καὶ, τελικὰ, τί σημαίνει νὰ γνωρίζῃ ὁ ἄνθρωπος τὸν ἑαυτό του;

Ἡ γνωστικὴ μυθολογία δίνει σὲ αὐτὰ τὰ ἐρωτήματα μία ἐντυπωσιακὴ κοσμολογικὴ μορφή. Ἡ Μονὰς γίνεται ἡ ἀπόλυτη ἀρχή, τὸ Πλήρωμα ἡ θεία πληρότητα, οἱ Αἰῶνες οἱ πνευματικὲς ἐκφράσεις της, ἡ Σοφία ἡ μορφὴ τῆς δραματικῆς ἀπομάκρυνσης, ὁ Ἀτελὴς Δημιουργὸς ὁ δημιουργὸς τοῦ κατώτερου κόσμου καὶ οἱ Ἄρχοντες οἱ δυνάμεις ποὺ διατηροῦν τὴν κοσμικὴ τάξη.

Στὸ κέντρο ὅλων βρίσκεται ὁ ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος πρέπει νὰ θυμηθῇ.

Καὶ ἡ πιὸ βαθιὰ γνωστικὴ ἀλληγορία ἴσως νὰ βρίσκεται ἀκριβῶς ἐδῶ: ὅτι ἡ μεγαλύτερη ἄγνοια δὲν εἶναι νὰ μὴ γνωρίζῃς τὸν κόσμο, ἀλλὰ νὰ μὴ γνωρίζῃς ποιος εἶσαι καὶ ἀπὸ ποῦ κατάγεσαι.

Ἡ Γνῶσις, ἐπομένως, δὲν εἶναι ἁπλῶς ἡ ἀπόκτηση μιᾶς μυστικῆς διδασκαλίας. Εἶναι ἡ ἐπιστροφὴ τοῦ ἀνθρώπου στὴν ἐπίγνωση τῆς πνευματικῆς του ταυτότητος — μία πορεία ἀπὸ τὸ σκοτάδι τῆς λήθης πρὸς τὸ φῶς τῆς γνώσεως καὶ ἀπὸ τὴν ἀποξένωση πρὸς τὴν πληρότητα. Καὶ βεβαίως ὅλα τὰ ἀνωτέρω ἀποπνέουν ἕνα σαφὲς καὶ δυνατὸ ἄρωμα ΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΥ.