ΠΡΟΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΧΩΡΟ.
Ἡ γέννηση τῆς γραφῆς στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο δὲν ὑπῆρξε μία ἀπότομη ἐξέλιξη ποὺ ξεκίνησε μὲ τὸ ἑλληνικὸ ἀλφάβητο τὸν 8ο αἰώνα π.Χ. Ἀντίθετα, ἀποτελεῖ τὸ καταστάλαγμα ἑνὸς μακροχρόνιου πολιτισμικοῦ ὑποστρώματος ποὺ ρίζωσε βαθιὰ στὴν Ἐποχὴ τοῦ Χαλκοῦ (περ. 2000–1200 π.Χ.). Πρὶν οἱ Μυκηναῖοι προσαρμόσουν τὴ Μινωικὴ Γραμμικὴ Α΄ γιὰ νὰ καταγράψουν τὴν πρώτη ἑλληνικὴ γλῶσσα, τὸ Αἰγαῖο μιλοῦσε καὶ ἔγραφε σὲ συστήματα κυρίως συλλαβικά (ὅπου κάθε σύμβολο ἀντιστοιχοῦσε σὲ μία συλλαβή), τὰ ὁποῖα σήμερα παραμένουν, ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, ἀπολύτως βουβές μαρτυρίες προελληνικῶν γλωσσῶν.
1. Οἱ προϊστορικὲς αἰγαιακὲς γραφὲς
Κατὰ τὴ μινωικὴ περίοδο, ἀναπτύχθηκαν στὴν Κρήτη καὶ τὴν εὐρύτερη περιοχὴ τρία κεντρικὰ συστήματα γραφῆς, τὰ ὁποῖα δὲν ἀποδίδουν ἑλληνικὴ γλῶσσα:
- Κρητικὴ Ἱερογλυφική (περ. 2000–1600 π.Χ.): Μία εικονογραφικὴ γραφή, ἀποτυπωμένη σὲ σφραγιδολίθους καὶ πήλινες πινακίδες (Κνωσός, Μάλια, Φαιστός, ΠΕΛΕΚΥΣ ΑΡΚΑΛΟΧΩΡΙΟΥ), ποὺ χρησιμοποιοῦσε σχέδια ζώων ἢ ἀντικειμένων καὶ παραμένει μὴ ἀποκρυπτογραφημένη.
- Γραμμικὴ Α΄ (περ. 1800–1450 π.Χ.): Ἐξέλιξη τῆς ἱερογλυφικῆς σὲ πιὸ γραμμικὰ σχήματα. Ἀποτελοῦσε τὴν ἐπίσημη γραφὴ τοῦ Μινωικοῦ πολιτισμοῦ γιὰ διοικητικὲς καταγραφές. Ἀντιπροσωπεύει τὴ Μινωικὴ γλῶσσα καὶ παραμένει ἐπίσης μὴ ἀποκρυπτογραφημένη.
- Ὁ Δίσκος τῆς Φαιστοῦ (περ. 1700–1600 π.Χ.): Ἕνα μοναδικὸ εὕρημα μὲ 45 διαφορετικὰ σύμβολα τυπωμένα σπειροειδῶς μὲ σφραγῖδες, γεγονὸς ποὺ τὸ καθιστᾶ τὸ παλαιότερο δεῖγμα «τυπογραφίας» στὸν κόσμο. Παραμένει ἕνα ἄλυτο μυστήριο.
(Σημείωση: Ἡ μεταγενέστερη Γραμμικὴ Β΄ [~1450–1200 π.Χ.] ἀποτελεῖ ἐξέλιξη τῶν παραπάνω, ἀλλὰ δεν εἶναι προελληνική, καθὼς ἀποκρυπτογραφήθηκε τὸ 1952 ἀπὸ τοὺς Μ. Βέντρις καὶ Τζ. Τσάντγουικ καὶ ἀποδείχθηκε ὅτι κατέγραφε τὴν πρώιμη Μυκηναϊκὴ Ἑλληνική).
2. Ἡ ἐπιβίωση τῶν προελληνικῶν γλωσσῶν στοὺς ἱστορικοὺς χρόνους
Μὲ τὴν κατάρρευση τῶν μυκηναϊκῶν ἀνακτόρων γύρω στὸ 1200 π.Χ., τὰ προϊστορικὰ αὐτὰ συστήματα γραφῆς ἐξαφανίστηκαν. Ὡστόσο, προελληνικοὶ πληθυσμοὶ ἐπέζησαν γιὰ αἰῶνες μέσα στὴν ἑλληνικὴ ἐπικράτεια. Τὸ ἀξιοσημείωτο εἶναι πὼς, κατὰ τὴν Ἀρχαϊκὴ καὶ Κλασικὴ περίοδο, οἱ πληθυσμοὶ αὐτοὶ χρησιμοποίησαν τὸ νεοαποκτηθὲν ἑλληνικὸ ἀλφάβητο γιὰ νὰ ἀποτυπώσουν τὶς δικές τους, ἀρχέγονες γλῶσσες.
Α. Η ΕΤΡΟΥΣΚΙΚΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΛΗΜΝΟΥ.
Πρόκειται γιὰ ἐπιτύμβια στήλη κάποιου σπουδαίου πολεμιστῆ—βρέθηκε τὸ 1885 στὰ χαλάσματα τοῦ ἐξωκλησιοῦ τοῦ Ἁγίου Ἀλεξάνδρου στὴν θέση Σώκαστρο Καμινίων Λήμνου, ἀπὸ ἕνα ντόπιο ἀγρότη ποὺ ἐπιχειροῦσε νὰ καθαρίσει το χωράφι του ἀπὸ τὶς πέτρες (ἐξ οὗ καὶ ἡ ὀνομασία ΣΤΗΛΗ ΤΩΝ ΚΑΜΙΝΙΩΝ)
Μετὰ ἀπὸ πολλὲς περιπέτειες ( κατὰ τὶς ὁποῖες ἡ στήλη μεταφέρθηκε στὴν Αἴγυπτο) τελικὰ ἡ ἐπιγραφὴ αὐτὴ κατἐληξε στὸ Ἐθνικὸ Ἀρχαιολογικὸ Μουσεῖο Ἀθηνῶν, ἐνῶ ἡ Γαλλικὴ Ἀρχαιολογικὴ Σχολὴ ἐξἐδωσε τὸ κείμενο της πού εἶναι τὸ ἀκόλουθο·
ΕΠΙΓΡΑΦΗ Α (μπροστινὴ ὄψη)
A.1. hολαιεζ:ναφοθ:ζιαζι
A.2. μαραζ:μαF
A.3. σιαλχFειζ:αFιζ
A.4. εFισθο:ζεροναιθ
A.5. ζιFαι
A.6. ακερ:ταFαρζιο
A.7. αναλασιαλ:ζεροναι:μοριναιλ
ΕΠΙΓΡΑΦΗ Β (πλάγια ὄψη)
B.1. hολαιεζι:φοκιασιαλε:ζεροναιθ:εFισθο:τοFερονα
B.2. ρομ:hαραλιο:ζιFαι:επτεζιο:αραι:τιζ:φοκε
B.3. ζιFαι:αFιζ:σιαλχFιζ:μαραζμ:αFιζ:αομαι
Σύμφωνα μέ τοὺς εἰδικοὺς τὸ κείμενο (ποὺ ὅπως προεῖπα —καὶ βλἐπουμε στὴν φωτό—. εἶναι γραμμένο σέ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ) ἀποδίδει μιά γλῶσσα πού μοιάζει μὲ τὴν ΕΤΡΟΥΣΚΙΚΗ καὶ τὸ νόημα της εἶναι περἰπου τὸ ἑξῆς·
< ΜΠΡΟΣΤΙΝΗ ΟΨΗ:
Στὸν ΗΟΛΑΙΕ (Οὐλαιε ἢ Ὕλαιε) ἐγγονὸ τοῦ Ζία (Δία;) ποὺ ἔφερε τὸν τίτλο τοῦ ΜΑΡΑΖ καὶ πέθανε σαράντα ἐτῶν (.....)
ΠΛΑΓΙΑ ΟΨΗ :
ὁ ΗΟΛΑΙΕ (Οὐλαιε ἢ Ὑλαιε) ἦταν ἀπὸ τὴν πόλη Φώκαια τῆς μικρασιατικῆς ἀκτῆς, εἶχε τύμβο στὴν Ἡφαιστία, ἦταν σαράντα ἐτῶν καὶ κατεῖχε τὸ ἀξίωμα ΜΑΡΑΖ (δικαστικός;) γιὰ ἔτη ΑΟΜΑΙ (;)>
Βεβαίως ἡ ἀνἀγνωση δέν εἶναι πλήρης, ὡστόσο ἀποδίδει σὲ γενικὲς γραμμὲς τὸ νόημα τοῦ κειμένου τοῦ ὁποίου ἡ γλῶσσα μοιάζει μὲ τὴν ΕΤΡΟΥΣΚΙΚΗ ( ἂν δὲν εἶναι διἀλεκτος της).
Τὸ εὕρημα ἐπιβεβαιώνει τὸν Ἡρόδοτο καὶ τὸν Θουκυδίδη, οἱ ὁποῖοι ἀναφέρουν ὅτι τὴ Λῆμνο κατοικοῦσαν Πελασγοὶ ἢ Τυρρηνοί (Ἐτροῦσκοι τοῦ Αἰγαίου), οἱ ὁποῖοι ἀφενίστηκαν πολιτισμικὰ ὅταν ὁ Μιλτιάδης κατέλαβε τὸ νησὶ γιὰ τὴν Ἀθήνα
Β. ΟΙ ΕΤΕΟΚΡΗΤΙΚΕΣ ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ ΠΡΑΙΣΟΥ
ΚΑΙ ΔΡΗΡΟΥ.
Πρόκειται γιὰ 5 ἐπιγραφὲς ποὺ βρέθηκαν στὴν ΠΡΑΙΣΟ καὶ ΔΡΗΡΟ τῆς ἀνατ.Κρήτης καὶ χρονολογοῦνται ἀπὸ τὸν 7ο/6ο—3ο αί.πΧ.
Εἶναι γραμμένες σὲ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ἀλλὰ καὶ αὐτὲς ὅπως ἡ ἀντίστοιχη τῆς Λήμνου ΔΕΝ ΑΠΟΔΙΔΟΥΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ.
Ἡ πιὸ ἐνδιαφέρουσα ἀπὸ τὶς ἐτεοκρητικὲς ἐοιγραφές (ἐτεός=γνήσιος/αύτόχθων) εἶναι ἡ ἐπιγραφὴ τῆς ΔΡΗΡΟΥ καθότι ΔΙΓΛΩΣΣΗ, σὲ ἑλληνικὴ καὶ ἐτεοκρητικὴ γλῶσσα.
ΕΠΙΓΡΑΦΗ ΔΡΗΡΟΥ*
Α. ΕΤΕΟΚΡΗΤΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ:
1--.ρμαϜ|ετ|ισαλαβρε|̣κομν
2--.δ|μεν|ιναι|ισαλύρια|λμο vac.
3.τοντυρονμηα.οαοιεϜαδ
4.ετυρο...μ̣υνα.οα.ενη̣--
5 --ματριταια--
Β.ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ:
1.ἔϜαδε πόλι·
2.ἔϜαδε ἆι οἰ Πρέπσιδαι κὀι Μιλάτιοι ἆρκσαν
3.ἔϜαδε πόλι διαλήσασι πυλᾶσι·
4. ἐ͂ ἀρήιαν ἔϜαδε ὀζα·
5.ἔϜαδε τοῖσι θύστασι·
6.ἔϜαδε τοῖς ἰθυντᾶσι·
Δυστυχῶς παρὰ τὴν ὕπαρξη καὶ τοῦ ἑλληνικοῦ κειμένου, δὲν ἔχει γίνει δυνατὴ μέχρι σήμερα ἡ ἀποκρυπτογράφηση τοῦ ἐτεοκρητικοῦ κειμένου.
Μιὰ ἐνδιαφέρουσα προσπάθεια ἑρμηνείας ἔγινε ἀπὸ τὸν Van Effenterre καὶ ὑποστηρίζει τὰ ἀκόλουθα·
< ἡ ὁμοιότητα τῶν ἐτεοκρητικῶν λἐξεων "ισαλαβρε" καὶ "ισαλυρια" δείχνει ὅτι ἀποτελοῦν δύο μορφὲς τῆς ἴδιας ρίζας.
Τὸ στοιχεῖο "ισαλ-" θυμίζει ἕνα προελληνικό στοιχεῖο ποὺ ἀπαντᾶται στὴν λέξη ποὺ μαρτυρεῖται στὶς διάφορες ἑλληνικές διαλέκτους ὡς: ἰξάλη, ἰξαλῆ, ἰζάλη, ἰζάνη, ἰσάλη, ἰσσέλα, ἰτέλα, ἰσθλῆ, ἰσσέλη = κατσίκα .
Εἶναι, λοιπόν, δελεαστικὸ νὰ βλέπουμε τὰ ἐτεοκρητικά "ισάλαβρε" και "ισαλύρια" ὡς λέξεις γιὰ τὴν κατσίκα ἢ τὸ τυρί...
Σὲ κάθε περίπτωση ἡ ἐτεοκρητικὴ γλῶσσα ἀπἐχει πολὺ ἀπὸ τοῦ νὰ ἔχει ἀποκρυπτογραφηθεῖ .
Πιθανῶς ἀποτελεῖ μετεξἐλιξη τῆς ΜΙΝΩΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ἡ ὁποία γράφτηκε μέ τὴν ἀκόμη ΜΗ ἀποκρυπτογραφημένη ΓΡΑΜΜΙΚΗ Α'.
Ἴσως τέλος στὴν Κρήτη νὰ ὁμιλοῦντο πέραν τῆς μιᾶς, ΜΗ ἑλληνόφωνες, γλῶσσες ἤδη ἀπὸ τὴν μινωικὴ ἐποχὴ τοῦ Χαλκοῦ.
Σύνοψη Αἰγαιακῶν καὶ Προελληνικῶν Γραφῶν
| Σύστημα / Ἐπιγραφή | Περίοδος Ἀκμῆς | Γλωσσικὴ Ὁμάδα | Κατάσταση Ἀποκρυπτογράφησης |
|---|---|---|---|
| Κρητικὴ Ἱερογλυφική | ~2000–1750 π.Χ. | Προελληνική (Μινωική) | Ὄχι (Προϊστορικὸ συλλαβικό) |
| Γραμμική Α΄ | ~1800–1450 π.Χ. | Προελληνική (Μινωική) | Ὄχι (Προϊστορικὸ συλλαβικό) |
| Δίσκος τῆς Φαιστοῦ | ~1700–1600 π.Χ. | Προελληνική (Μινωική;) | Ὄχι (Μοναδικὸ εὕρημα) |
| Στήλη τῆς Λήμνου | ~6ος αἰώνας π.Χ. | Τυρρηνική / Λημνιακή | Μερικῶς κατανοητή (Σὲ ἑλληνικὸ ἀλφάβητο) |
| Ἐπιγραφὲς Πραισοῦ | ~6ος–3ος αἰ. π.Χ. | Ἐτεοκρητική (Μινωική) | Ὄχι (Ἀνάγνωση σὲ ἑλληνικό ἀλφάβητο) |
Οἱ μαρτυρίες τῆς Λήμνου καὶ τῆς Πραισοῦ, σὲ συνδυασμὸ μὲ τὰ προϊστορικὰ κατάλοιπα, μᾶς ὑπενθυμίζουν ὅτι ὁ ἑλλαδικὸς χῶρος ὑπῆρξε ἕνα δυναμικὸ πολιτισμικὸ μωσαϊκό. Ἀκόμη καὶ ὅταν τὸ ἑλληνικὸ ἀλφάβητο κυριάρχησε, οἱ παλαιοὶ κάτοικοι τοῦ νησιωτικοῦ ἑλληνικοῦ χώρου δανείστηκαν τὰ γράμματά του γιὰ νὰ διασώσουν, ἔστω καὶ γιὰ λίγο, τὴ δική τους ἀρχέγονη λαλιά.
______
*ἐπιγραφὴ ΔΡΗΡΟΥ βρέθηκε τὸ φθινόπωρο τοῦ 1936 ἀπὸ τοὺς P. Demargne και H. van Effenterre στὸ δυτικὸ τμῆμα τῆς μεγάλης ἑλληνιστικῆς στέρνας δίπλα στὸν ἀνατολικὸ τοῖχο τοῦ Δελφινίου Ἀπόλλωνα στὴν Δρῆρο, σὲ βάθος μεταξὺ 3 και 4 μέτρων. Ἐξεδόθη ἀπὸ τὸν Henri van Effenterre στην Revue de Philologie , 3η σειρά, Τόμος XX, Fascicule II, 1946 (Παρίσι), σελίδες 131 seqq.
Πρὶν τὸν Β' Παγκόσμιο Πόλεμο φυλασσόταν στὸ μουσεῖο της Νεάπολης Λασιθίου, ἀλλὰ χάθηκε κατὰ τὴν διάρκεια τῆς γερμανικῆς κατοχῆς . Ἔχει σωθεῖ μὸνο τὸ ἀποτυπωθέν κείμενο της (βλ.φωτό)
