Ο ΣΤ.ΡΑΜΦΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ.

Ὁ ΣΤ. ΡΑΜΦΟΣ ἦταν ἕνας ἁπὸ τοὺς ἐλάχιστους Νεοἐλληνες διανοούμενους ποὺ ἐντόπισαν (μετὰ τὴν δεκαετία '90*) μὲ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΚΡΙΒΕΙΑ  τὴν πηγὴ τοῦ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΥ προβλήματος τοῦ ΝΕΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ, στὸ ΒΥΖΑΝΤΙΟ καὶ εἰδικῶς στὸ ΝΕΟΠΛΑΤΩΝΙΚΟ θεμἐλιο τῆς ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ποὺ ΥΠΟΤΙΜΑ τὸν ὑλικὸ ἐξωτερικὸ κόσμο, δίνοντας "προτεραιὀτητα" στὸν ἐσωτερικὸ ψυχικὸ κόσμο, ἀγνοῶντας ἔτσι τὰ γραφόμενα ἀπὸ τὸν ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ στά "ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ" :  "δίκαιοι γενόμεθα τὰ δίκαια πράττοντες" (Β,1).

 Ἐξυπακοὐεται βέβαια, ὅτι στὸ ὅλο πνευματικὸ πρόβλημα τοῦ Νέου Ἑλληνισμοῦ συνέβαλαν καὶ τὰ ἱστορικὰ γεγονότα  τοῦ ὕστερου Μεσαίωνα ποὺ τὸν ΑΠΟΣΤΕΡΗΣΑΝ τὴν ὀρθόδοξη Ἀνατολὴ ἀπὸ μίαν ΑΝΑΓΕΝΗΗΣΗ ἢ ἐνα ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟ—καὶ τὴν ἀποστεροῦν ἀκόμη...

Συγκεκριμένα ὁ ΡΑΜΦΟΣ περιγράφει τὴ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ περίπου ὡς ἑξῆς·

Τὸ Βυζάντιο δὲν εἶναι μόνον μία περίοδος τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας, ἀλλὰ μία βαθιὰ πνευματικὴ καὶ πολιτισμικὴ ἐμπειρία, ἡ ὁποία ἐπηρέασε καθοριστικὰ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ὁ νεώτερος Ἕλληνας βλέπει τὸν ἑαυτό του καὶ τὸν κόσμο. Ὁ Ράμφος ἐνδιαφέρεται περισσότερο γιὰ τὴ νοοτροπία ποὺ δημιουργήθηκε μέσα στὸ Βυζάντιο παρὰ γιὰ τὰ ἱστορικὰ γεγονότα αὐτὰ καθαυτά.

Κεντρικὴ θέση στὴ σκέψη του ἔχει ἡ διάκριση ἀνάμεσα στὴν ἐσωτερικὴ καὶ τὴν ἐξωτερικὴ ζωή. Ὁ βυζαντινὸς ἄνθρωπος στρέφεται ἔντονα πρὸς τὸν ἐσωτερικό του κόσμο. Ἡ πίστη, ἡ ψυχὴ καὶ ἡ σωτηρία ἀποκτοῦν μεγαλύτερη σημασία ἀπὸ τὴν προσπάθεια γιὰ ἀλλαγὴ καὶ ὀργάνωση τοῦ ἐξωτερικοῦ κόσμου. Ἡ ἀναζήτηση τοῦ νοήματος γίνεται κυρίως μέσα στὸν ἄνθρωπο καὶ ὄχι τόσο μέσα στὴν πράξη.

Αὐτὴ ἡ ἐσωστρέφεια συνδέεται, κατὰ τὸν Ράμφο, μὲ τὴν ὀρθόδοξη ΝΕΟΠΛΑΤΩΝΙΖΟΥΣΑ πνευματικότητα καὶ μὲ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ἀντιμετωπίστηκε ἡ σχέση τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸν κόσμο.

 Ὁ κόσμος δὲν ἀποτελεῖ πρωτίστως πεδίο γιὰ δημιουργικὴ κυριαρχία καὶ μεταμόρφωση, ἀλλὰ ἕναν χῶρο μέσα στὸν ὁποῖο ὁ ἄνθρωπος καλεῖται νὰ ἀναζητήσει τὴν πνευματική του ὁλοκλήρωση.

Ὁ Ράμφος συγκρίνει αὐτὴ τὴ στάση μὲ τὴν πορεία ποὺ ἀκολούθησε ἡ Δύση. Στὴ δυτικὴ Εὐρώπη ἀναπτύχθηκε σταδιακὰ μεγαλύτερη ἔμφαση στὴν ἀτομικὴ ἐλευθερία, στὴν πράξη, στοὺς θεσμοὺς καὶ στὴν ὀργάνωση τῆς κοινωνίας σύμφωνα μὲ τὶς διδαχές τοῦ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ.  Ὁ ἄνθρωπος ἔμαθε νὰ θεωρεῖ τὸν ἑαυτό του ὡς ἐνεργὸ παράγοντα, ἱκανὸ νὰ μετασχηματίζει τὴν πραγματικότητα.

Ἀντίθετα, ἡ βυζαντινὴ κληρονομιὰ ἔτεινε, σύμφωνα μὲ τὴν ἑρμηνεία τοῦ Ράμφου, νὰ διατηρήσει μία περισσότερο ἐσωτερικὴ καὶ προσωπικὴ σχέση μὲ τὴν πραγματικότητα. Ἡ κοινωνικὴ καὶ πολιτικὴ ζωή δὲν ἀποκτᾷ πάντοτε τὴν ἴδια σημασία ποὺ ἀπέκτησε στὴ νεώτερη δυτικὴ κοινωνία. Ἡ προσωπικὴ σχέση, ἡ οἰκειότητα καὶ ἡ ἐμπιστοσύνη στὸ πρόσωπο μποροῦν νὰ ὑπερισχύσουν ἀπέναντι στὸν ἀπρόσωπο θεσμὸ καὶ στὸν καθολικὸ κανόνα.

Ἐδῶ ὁ Ράμφος βλέπει καὶ μία ἀπὸ τὶς βαθύτερες αἰτίες τῶν δυσκολιῶν τοῦ νεότερου ἑλληνικοῦ κόσμου. Ὁ σύγχρονος Ἕλληνας κλήθηκε νὰ ζήσει σὲ ἕνα νεωτερικὸ κράτος, μὲ θεσμούς, κανόνες καὶ ἀτομικὴ εὐθύνη, χωρὶς ὅμως νὰ ἔχει ἀποκοπεῖ ἀπὸ μία παλαιότερη νοοτροπία. 

Ἔτσι δημιουργεῖται μία ἐσωτερικὴ ἀντίφαση: ἀπὸ τὴ μία πλευρὰ ὑπάρχει ἡ ἀνάγκη γιὰ ὀργάνωση, κανόνες καὶ συλλογικὴ εὐθύνη, καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη ἡ τάση νὰ προτιμῶνται οἱ προσωπικὲς σχέσεις καὶ τὸ ἄμεσο συμφέρον.

Τὸ Βυζάντιο, λοιπὸν, ἀποτελεῖ γιὰ τὸν Ράμφο ἕνα κλειδὶ ἑρμηνείας τῆς νεοελληνικῆς ταυτότητας. Δὲν σημαίνει ὅτι ὅλα τὰ χαρακτηριστικὰ τοῦ σημερινοῦ Ἕλληνα προέρχονται ἄμεσα ἀπὸ τὸ Βυζάντιο, ἀλλὰ ὅτι ἡ βυζαντινὴ ἐμπειρία συνέβαλε στὴ διαμόρφωση ἑνὸς συγκεκριμένου τρόπου σκέψης: περισσότερο ἐσωτερικοῦ, προσωπικοῦ ,πνευματικοῦ ,ΝΕΟΠΛΑΤΩΝΙΚΟΥ καὶ λιγότερο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΟΥ, δηλαδὴ  προσανατολισμένου στὴν ἐξωτερικὴ δράση καὶ στὴν ἀπρόσωπη θεσμικὴ ὀργάνωση.

Ἡ σημασία τοῦ Ράμφου βρίσκεται, τελικά, στὸ ὅτι χρησιμοποιεῖ τὸ Βυζάντιο γιὰ νὰ θέσει ἕνα σύγχρονο ἐρώτημα: 

πῶς μπορεῖ ὁ Ἕλληνας νὰ συνδυάσει τὴν πνευματικὴ του κληρονομιὰ μὲ τὴν ἀνάγκη γιὰ ἐλευθερία, ὑπευθυνότητα, θεσμοὺς καὶ δημιουργικὴ δράση; 

Ἡ ἀπάντηση , κατὰ τὸν ΡΑΜΦΟ, δὲν βρίσκεται στὴν ἀπόρριψη τοῦ Βυζαντίου, ἀλλὰ στὴν κατανόησή του.

 Μόνον ὅταν ὁ Νεοἐλληνας γνωρίσει τὶς βαθύτερες ρίζες τῆς νοοτροπίας του, μπορεῖ νὰ ἀποφασίσει συνειδητὰ τί θέλει νὰ κρατήσει καὶ τί θέλει νὰ ἀλλάξει.

ΑΙΩΝΙΑ  Η ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ ΣΤΕΛΙΟΥ ΡΑΜΦΟΥ

—μακάρι νὰ ὑπάρξουν καὶ ἂλλοι Ρἀμφοι στὸ μἐλλον...

————

*πρὶν τὴν δεκαετία '90 ὁ Ράμφος εἶχε ἄλλες ἀντιλήψεις χαρακτηριζόμενος ὡς "νεορθόδοξος"