Η ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΛΟΓΟΚΡΙΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ.

Στὴν ἀρχαία Ἀθήνα τὸ Θέατρο ἀποτελοῦσε θρησκευτικὴ ἐκδήλωση κι ὂχι μόνον ψυχαγωγία. Ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς σημαντικώτερους χώρους δημόσιου διαλόγου. Στὴ σκηνὴ τοῦ θεάτρου οἱ Ἀθηναῖοι μποροῦσαν νὰ ἀκούσουν κρίσεις γιὰ τὴν πολιτική, τὸν πόλεμο, τοὺς ἄρχοντες, τὴν κοινωνία, τὴ θρησκεία, ἀκόμη καὶ γιὰ τοὺς ἴδιους. Ἡ ἐλευθερία αὐτὴ, ὅμως, δὲν ἦταν ἀπεριόριστη. Ὑπῆρχαν στιγμὲς κατὰ τὶς ὁποῖες ὁ ἀθηναϊκὸς Δῆμος ἀντιδροῦσε στὸ περιεχόμενο μιᾶς παράστασης, ἐφαρμόζοντας τὴν χειρότερη ΛΟΓΟΚΡΙΣΙΑ.

1.

 Ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ χαρακτηριστικὰ παραδείγματα  ΛΟΓΟΚΡΙΣΙΑΣ ἐν καιρῷ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ εἶναι ὁ τραγικὸς ποιητὴς Φρύνιχος. Γύρω στὸ 492 π.Χ. παρουσίασε στὴν Ἀθήνα τὴν τραγωδία "Μιλήτου Ἅλωσις", ἡ ὁποία ἀναφερόταν στὴν καταστροφὴ τῆς Μιλήτου ἀπὸ τοὺς Πέρσες (494πΧ) τὴν ὁποίαν ἐγκατέλειψαν οἱ Ἀθηναῖοι...

 Ἡ παράσταση προκάλεσε τόσο μεγάλη συγκίνηση, ὥστε, σύμφωνα μὲ τὸν Ἡρόδοτο, οἱ θεατὲς ξέσπασαν σὲ κλάματα. Οἱ Ἀθηναῖοι, ἀντὶ νὰ θεωρήσουν τὸ ἔργο ἁπλῶς μία καλλιτεχνικὴ ἀναπαράσταση, τὸ ἔζησαν ὡς ὀδυνηρὴ ὑπενθύμιση μιᾶς πρόσφατης καταστροφῆς ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑΝ ΕΦΤΑΙΓΑΝ ΟΙ ΙΔΙΟΙ...

 Ἔτσι ὁ ἀθηναϊκὸς Δῆμος τιμὠρησε τὸν ΦΡΥΝΙΧΟ  μὲ πρόστιμο χιλίων δραχμῶν, ἐνῶ ἀπαγορεύθηκε νὰ ξαναπαρουσιαστεῖ τὸ συγκεκριμένο ἔργο (ΗΡΟΔΟΤΟΣ, 6,21)

2.

 Ἡ ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΛΟΓΟΚΡΙΣΙΑ γίνεται ἀκόμη πιὸ ἐνδιαφέρουσα ὅταν περνοῦμε στὴν ἀρχαία κωμωδία. Ἐκεῖ, ἡ σάτιρα μποροῦσε νὰ γίνει ἐξαιρετικὰ ἐπιθετική. Ὁ Ἀριστοφάνης ἔβαζε στὸ στόχαστρο πολιτικοὺς ἄνδρες, στρατηγοὺς, φιλοσόφους, ποιητὲς καὶ γενικὰ πρόσωπα ποὺ εἶχαν δημόσιο ρόλο. Ἰδιαίτερα χαρακτηριστικὴ εἶναι ἡ ἐπίθεσή του ἐναντίον τοῦ Κλέωνα. Στοὺς "Ἀχαρνεῖς", στοὺς" Ἱππεῖς"  καὶ σὲ ἄλλα ἔργα του, ἡ πολιτικὴ σάτιρα γίνεται βασικὸ στοιχεῖο τῆς κωμωδίας.

Ὡστόσο, ἡ ἐλευθερία αὐτὴ δὲν σήμαινε ὅτι ὁ κωμικὸς ποιητὴς μποροῦσε νὰ λέει ὁτιδήποτε χωρὶς συνέπειες. 

Τὸ 426 π.Χ., ἡ παράσταση τῶν "Βαβυλωνίων" τοῦ Ἀριστοφάνη προκάλεσε πολιτικὲς ἀντιδράσεις, ἐπειδὴ ἡ κωμωδία σατίριζε τὴν ἀθηναϊκὴ ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΤΙΚΗ  πολιτικὴ  ὡς πρὸς τοὺς Συμμάχους.

 Τότε ὁ  Ἀριστοφάνης βρέθηκε ἀντιμέτωπος μὲ καταγγελία "ΥΒΡΕΩΣ"   ἀπὸ τὸν ΚΛΕΩΝΑ ἐπειδὴ παρουσίᾳ τῶν ΣΥΜΜΑΧΩΝ (ἡ παράσταση ἀνέβηκε στὰ ΜΕΓ.ΔΙΟΝΥΣΙΑ δηλ. τὴν ΑΝΟΙΞΗ, ὁπότε εἶχαν ἔρθη τὰ πλοῖα τῶν Συμμάχων μὲ τὶς ΕΙΣΦΟΡΕΣ) ὁ Ἀριστοφὰνης σατίρισε τὸν ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΪΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΕΠΙ ΤΩΝ ΣΥΜΜΑΧΩΝ.

Ὀ Κλέων τὸν κατὴγγειλε γιὰ ΥΒΡΙΝ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ {=ἐσχάτη προδοσία} στὴν Βουλὴ τῶν 500 ἀλλὰ φαίνεται ὅτι τελικὰ ὁ Ἀριστοφάνης τὴν γλύτωσε (ὅλα τοῦτα τὰ διηγεῖται ὁ ἴδιος στούς "ΑΧΑΡΝΕΙΣ",370-382 & 496-518 & σχόλ.378).

3.

Ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον παρουσιάζει ἡ περίπτωση τοῦ ΕΥΠΟΛΙΔΟΣ  καὶ τῆς κωμωδίας του "Βάπται". Ὁ Εὔπολις (σύγχρονος τοῦ Ἀριστοφάνη) ἀνῆκε στοὺς σημαντικώτερους ποιητὲς τῆς ἀρχαίας κωμωδίας καὶ χρησιμοποιοῦσε τὴ σκηνὴ γιὰ νὰ ἐπιτίθεται μὲ ὀξύτητα σὲ πρόσωπα τῆς πολιτικῆς καὶ κοινωνικῆς ζωῆς. 

Στοὺς "Βάπτες"  ἐπέλεξε ὡς στόχο τὸν Ἀλκιβιάδη καὶ τὸν κύκλο τῶν ὀπαδῶν του, σατιρίζοντας τὸν τρόπο ζωῆς τους καὶ θρησκευτικὲς πρακτικὲς ποὺ συνδέονταν μὲ τὴ λατρεία τῆς Θρᾴκης θεᾶς Κοτυττοῦ. Ὁ Ἀλκιβιάδης, ἰδιαίτερα, παρουσιάζεται στὴν κωμωδία μὲ ἔντονα σατιρικὰ χαρακτηριστικά.

Ἡ παράδοση συνδέει τοὺς "Βάπτες" μὲ μία ἐντυπωσιακὴ ἱστορία ἐκδικήσεως. Σύμφωνα μὲ μεταγενέστερες ἀρχαῖες μαρτυρίες, ὁ Ἀλκιβιάδης, ὀργισμένος ἀπὸ τὴν ἐπίθεση τοῦ Εὐπόλιδος, τὸν καταδίωξε καὶ, ὅταν ἀργότερα βρέθηκαν μαζί στὴ Σικελία, ἔδωσε ἐντολὴ νὰ τὸν ρίξουν στὴ θάλασσα καὶ νὰ τὸν πνίξουν ἢ μᾶλλον  νὰ τὸν βασανίσουν μὲ εἰκονικὸ πνιγμό. Μάλιστα, ἡ παράδοση διέσωσε καὶ ἕναν σατιρικὸ στίχο ποὺ ὑποτίθεται ὅτι εἶπε ὁ Ἀλκιβιάδης, παίζοντας μὲ τὸ ὄνομα Βάπτες: ὁ Εὔπολις τὸν εἶχε «βαπτίσει» κωμικῶς στὴ σκηνή, καὶ ἐκεῖνος θὰ τὸν «βάπτιζε» στὰ κύματα (ΣΧΟΛ. ΑΙΛΙΟΣ ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ, ΛΟΓΟΣ 3,8,L-B & ΙΩ.ΤΖΕΤΖΗΣ, ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ,1,87-97)

Ὡστόσο, ἡ ἱστορία αὐτὴ δὲν θεωρεῖται ἱστορικὰ βέβαιη. Ἀρχαῖοι ἤδη λόγιοι ἀμφισβήτησαν τὴν παράδοση, ἐνῶ ὑπάρχουν χρονολογικὰ προβλήματα: μαρτυρεῖται ὅτι ὁ Εὔπολις συνέχισε νὰ δραματουργεῖ καὶ μετὰ τὸ 415 π.Χ., ἔτος τῆς σικελικῆς ἐκστρατείας. Γι᾽ αὐτὸ ἡ σύγχρονη ἔρευνα θεωρεῖ τὴν ἱστορία τοῦ πνιγμοῦ περισσότερο λογοτεχνικὴ παράδοση παρὰ ἀσφαλὲς ἱστορικὸ γεγονός.

Ἡ παράδοση, ὅμως, ἔχει μεγάλη σημασία γιὰ τὸ θέμα τῆς θεατρικῆς λογοκρισίας. Ἀποτυπώνει τὸν φόβο ὅτι ἡ ἀνεξέλεγκτη προσωπικὴ σάτιρα μποροῦσε νὰ ἔχει πραγματικὲς πολιτικὲς συνέπειες. Κατὰ μία μεταγενέστερη ἐξήγηση, ἡ σύγκρουση τοῦ Εὐπόλιδος μὲ τὸν Ἀλκιβιάδη συνδέθηκε μὲ τὴν ἀνάγκη περιορισμοῦ τῆς πρακτικῆς τοῦ «ὀνομαστὶ κωμῳδεῖν», δηλαδὴ τῆς δημόσιας διακωμωδήσεως συγκεκριμένων προσώπων μὲ τὸ πραγματικό τους ὄνομα. Μία ἀρχαία γραμματικὴ παράδοση μάλιστα ἀναφέρει ὅτι ὁ Ἀλκιβιάδης, ὡς στρατηγὸς καὶ πολιτικὸς ἄνδρας, ἔθεσε τέλος στὴ δυνατότητα αὐτὴ ὕστερα ἀπὸ τὴν ἐπίθεση τοῦ Εὐπόλιδος.

Πρέπει, ὅμως, νὰ διακρίνουμε τὴν παράδοση ἀπὸ τὴν ἱστορικὴ πραγματικότητα. Δὲν ἔχουμε ἀσφαλῆ ἀπόδειξη ὅτι ὁ Ἀλκιβιάδης ἐπέβαλε πράγματι νόμο ποὺ ἀπαγόρευε τὸ «ὀνομαστὶ κωμῳδεῖν». Ἡ ἀττικὴ κωμωδία συνέχισε νὰ χρησιμοποιεῖ ὀνόματα πραγματικῶν πολιτικῶν καὶ νὰ τοὺς σατιρίζει, ἐνῶ ἡ σχετικὴ ἀρχαία παράδοση παρουσιάζει διαφορετικὲς καὶ ἀλληλοσυγκρουόμενες ἐκδοχές.

Ἔτσι, οἱ "Βάπται" {=σάτιρα τῶν βαπτιζὸντων ἱερέων τῆς θρακικῆς θεᾶς Κοττυτοῦ} τοῦ Εὐπόλιδος ἀποτελοῦν ἕνα ἐξαιρετικὸ παράδειγμα γιὰ τὸ πῶς ἡ πολιτικὴ σάτιρα, ἡ προσωπικὴ ἐπίθεση καὶ ἡ ἐλευθερία τοῦ θεάτρου συναντοῦσαν τὰ ὅριά τους στὴν ἀθηναϊκὴ δημοκρατία. Ἀκόμη κι ἂν ὁ περίφημος πνιγμὸς τοῦ Εὐπόλιδος ἀπὸ τὸν Ἀλκιβιάδη δὲν ἔγινε ποτὲ ὅπως τὸν διηγοῦνται οἱ μεταγενέστερες πηγές, ἡ ἴδια ἡ δημιουργία αὐτῆς τῆς παράδοσης φανερώνει πόσο στενὰ συνδεόταν στὴ συλλογικὴ μνήμη ἡ ἐλευθερία τοῦ κωμῳδεῖν μὲ τὸν κίνδυνο τῆς πολιτικῆς ἀντεκδικήσεως στὴν ΑΡΧΑΙΑ ΑΜΕΣΗ ΑΘΗΝΑΪΚΗ  ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ τῶν λίγων δεκάδων χιλιάδων κατοίκων.

ΕΠΙΜΥΘΙΟ.

Ἀπὸ τὰ παραδείγματα τοῦ Φρυνίχου, τοῦ Ἀριστοφάνη καὶ τοῦ Εὐπόλιδος φαίνεται ὅτι ἡ σχέση θεάτρου καὶ ἐξουσίας στὴν ἀρχαία Ἀθήνα ἦταν σύνθετη. Δὲν μποροῦμε νὰ μιλήσουμε γιὰ μία συνεχή καὶ συστηματικὴ θεατρικὴ λογοκρισία, ὅπως τὴν ἐννοοῦμε στὸν σύγχρονο κόσμο. Ὑπῆρχαν, ὅμως, συγκεκριμένες περιπτώσεις περιορισμῶν, πολιτικῶν πιέσεων καὶ τιμωριῶν. Ἡ ἀρχαία κωμωδία δείχνει ὅτι ἡ πολιτικὴ κριτικὴ μποροῦσε νὰ φτάσει πολὺ μακριά, ἐνῶ ἡ περίπτωση τοῦ Φρυνίχου ἀποκαλύπτει πόσο εὔκολα τὸ θέατρο μποροῦσε νὰ συγκρουστεῖ μὲ τὰ συλλογικὰ συναισθήματα καὶ τὶς ἀνάγκες τῆς Πόλεως καὶ τελικὰ ὁ ἴδιος ὁ ΛΑΟΣ νὰ ἀποδειχτεῖ  ὡς ὁ χειρὸτερος ΛΟΓΟΚΡΙΤΗΣ σάν τὸν πιὸ αύταρχικὸ ΔΙΚΤΑΤΟΡΑ.

Τελικὰ, τὸ ἀρχαῖο ἀθηναϊκὸ θέατρο δὲν ἦταν οὔτε ἀπόλυτα ἐλεύθερο οὔτε ἀπόλυτα λογοκριμένο.Ἡ ἔνταση ἀνάμεσα στὴν ἐλευθερία τῆς καλλιτεχνικῆς ἔκφρασης καὶ στὰ ὅρια ποὺ ἔθετε ἡ Πόλις εἶναι, ἄλλωστε, ἕνα ζήτημα ποὺ παραμένει ἐπίκαιρο μέχρι σήμερα.