ΠΩΣ ΠΕΘΑΝΕ Ο ΟΔΥΣΣΕΑΣ. Τὰ χαμένα "ΚΥΚΛΙΑ ΕΠΗ"—Τηλεγόνεια.

Τα Κύκλια ἔπη (ἢ Ἐπικός Κύκλος) ἦταν ἕνα μεγάλο σῶμα ἀρχαίων ἑλληνικῶν ἐπικῶν ποιημάτων, τὰ ὁποῖα συνέθεταν οἱ λεγόμενοι «κύκλιοι ποιηταί» κατὰ τὴν ἀρχαϊκὴ ἐποχὴ (8ος–6ος αἰώνας π.Χ.). Στόχος τῶν ἔργων αὐτῶν ἦταν νὰ συμπληρώσουν τὰ κενὰ ποὺ ἄφηναν ἡ Ἰλιάδα καὶ ἡ Ὀδύσσεια, δημιουργῶντας μία συνεχῆ, γραμμικὴ ἀφήγηση ποὺ κάλυπτε ὅλη τὴν ἑλληνικὴ μυθολογία: ἀπὸ τὴ δημιουργία τοῦ κόσμου καὶ τῶν θεῶν (Θεογονία) μέχρι τὸ τέλος τῆς ἡρωικῆς ἐποχῆς καὶ τὸν θάνατο τῶν τελευταίων μεγάλων ἡρώων.

Τὰ ποιήματα αὐτὰ χωρίζονταν σὲ μικρότερους θεματικοὺς κύκλους, μὲ σημαντικώτερους τὸν Θηβαϊκὸ καὶ τὸν Τρωικὸ Ἐπικὸ Κύκλο.

Ὁ Θηβαϊκὸς Κύκλος

Ὁ Θηβαϊκὸς Κύκλος ἐστιάζει στὴν τραγικὴ μοῖρα τῆς βασιλικῆς οἰκογένειας τῶν Λαβδακιδῶν στὴ Θήβα, ἕναν μῦθο ποὺ συγκλόνισε τὴν ἀρχαιότητα.

• Ἡ ἀρχὴ γίνεται μὲ τὰ Οἰδιπόδεια (ποὺ ἀποδίδονται στὸν Κιναίθωνα τὸν Λακεδαιμόνιο), ἡ ὁποία παρουσιάζει τὴν ἱστορία τοῦ Οἰδίποδα, τὴν ἐπίλυση τοῦ αἰνίγματος τῆς Σφίγγας, τὸν ἀκούσιο γάμο μὲ τὴ μητέρα του Ἰοκάστη καὶ τὰ βασάνα ποὺ ἀκολούθησαν.
• Ἡ συνέχεια δίνεται στὴ Θηβαΐδα (ἔπος ποὺ κατὰ τὴν ἀρχαιότητα κάποιοι ἀπέδιδαν ἀκόμα καὶ στον Ὅμηρο), ὅπου ἐξιστορεῖται ἡ ἔριδα τῶν δύο γιῶν τοῦ Οἰδίποδα, τοῦ Ἐτεοκλῆ καὶ τοῦ Πολυνείκη, γιὰ τὸν θρόνο, καὶ ἡ δραματικὴ ἐκστρατεία τῶν Ἑπτὰ ἐπὶ Θήβας  ἡ ὁποία κατέληξε στὸν ἀμοιβαῖο θάνατο τῶν δύο ἀδελφῶν.
• Ὁ κύκλος κλείνει μὲ τοὺς Ἐπιγόνους (πιθανῶς τοῦ Ἀντιμάχου τοῦ Τήιου), οἱ ὁποῖοι ἀφηγούνται τὴ δεύτερη ἐκστρατεία ποὺ ὀργάνωσαν οἱ γιοὶ τῶν Ἑπτὰ ἡρώων δέκα χρόνια μετὰ τὴν ἀποτυχία τῶν πατέρων τους, καταφέρνοντας αὐτὴ τη φορὰ νὰ κυριεύσουν καὶ νὰ καταστρέψουν τὴ Θήβα, ἐνῶ παράλληλα ἡ Ἀλκμεωνίς (ἀγνώστου ποιητῆ) ἐπικεντρώνεται στὸν Ἀλκμέωνα, ὁ ὁποῖος σκότωσε τη μητέρα του Ἐριφύλη καὶ καταδιώχθηκε ἀπὸ τὶς Ἐρινύες.

Ὁ Τρωικὸς Κύκλος

Ὁ Τρωικὸς Κύκλος ἦταν ὁ πλέον δημοφιλὴς καὶ ἀφηγοῦνταν ὅλα τὰ γεγονότα γύρω ἀπὸ τὸν Τρωικὸ Πόλεμο, λειτουργῶντας ὡς προοίμιο καὶ συνέχεια τῆς Ἰλιάδας ἡ ὁποία λήγει μὲ τὸν θάνατο τοῦ Ἕκτορα.

• Τὸ πρῶτο ἔπος ἦταν τὰ Κύπρια (συνήθως ἀποδίδονται στὸν Στασῖνο τὸν Κύπριο), τὰ ὁποῖα κάλυπταν τὰ προκαταρκτικὰ αἴτια τοῦ πολέμου –ὅπως τὸν γάμο τοῦ Πηλέα καὶ τῆς Θέτιδας, τὴν κρίση τοῦ Πάρη καὶ τὴν ἁρπαγὴ τῆς Ἑλένης– καθὼς καὶ τὰ πρῶτα ἐννέα χρόνια τῆς πολιορκίας, σταματῶντας ἀκριβῶς ἐκεῖ ποὺ ξεκινᾶ ἡ Ἰλιάδα.
• Μετὰ τὸ τέλος τῆς Ἰλιάδας ἀκολουθοῦσε ἡ Αἰθιοπίς (τοῦ Ἀρκτίνου τοῦ Μιλησίου), ἡ ὁποία περιέγραφε τὴν ἄφιξη νέων συμμάχων τῶν Τρώων, ὅπως τῆς Ἀμαζόνας Πενθεσίλειας καὶ τοῦ Αἰθίοπα Μέμνονα, οἱ ὁποῖοι ἡττήθηκαν ἀπὸ τὸν Ἀχιλλέα, καθὼς καὶ τὸν ἴδιο τὸν θάνατο τοῦ Ἀχιλλέα ἀπὸ τὸ βέλος τοῦ Πάρη.
• Ἡ Μικρὰ Ἰλιάς (τοῦ Λέσχη τοῦ Πυρραίου) συνέχιζε τὴν ἐξιστόρηση μὲ τὴν κρίση γιὰ τὰ ὅπλα τοῦ Ἀχιλλέα, τὴν αὐτοκτονία τοῦ Αἴαντα, τὴν ἔλευση τοῦ Φιλοκτήτη καὶ τὴν ἔμπνευση γιὰ τὴν κατασκευὴ τοῦ Δούρειου Ἵππου.
• Ἡ ἴδια ἡ πτώση τῆς πόλης ἀποτελοῦσε τὸ θέμα τοῦ ἔπους Ἰλίου πέρσις (ἐπίσης τοῦ Ἀρκτίνου τοῦ Μιλησίου), ὅπου περιγράφονταν ἡ λεηλασία τῆς Τροίας, ὁ θάνατος τοῦ Πριάμου καὶ ἡ θυσία τῆς Πολυξένης.
• Μετὰ τὴν καταστροφή, οἱ Νόστοι (τοῦ Ἁγία τοῦ Τροιζηνίου) παρουσίαζαν τὶς δραματικὲς καὶ συχνὰ θανατηφόρες περιπέτειες τῆς ἐπιστροφῆς τῶν Ἑλλήνων ἀρχηγῶν, ὅπως τοῦ Ἀγαμέμνονα καὶ τοῦ Μενέλαου, στὶς πατρίδες τους.
• Ὁλόκληρος ὁ Τρωικὸς Κύκλος ὁλοκληρωνόταν μὲ τὴν Τηλεγονία (τοῦ Εὐγάμμωνος τοῦ Κυρηναίου), ἡ ὁποία ἐξιστοροῦσε τὰ γεγονότα μετὰ τὸ τέλος τῆς Ὀδυσσείας, μὲ τὸν Τηλέγονο, τὸν γιὸ τοῦ Ὀδυσσέα καὶ τῆς Κίρκης, νὰ ἀναζητᾶ τὸν πατέρα του καὶ ἀπό τραγικὸ λάθος νὰ τὸν σκοτώνει στὴν Ἰθάκη.

  Ἡ σημασία τῶν Κύκλιων Ἐπῶν.

Ἂν καὶ τὰ Κύκλια ἔπη θεωροῦνταν κατώτερα ἀπὸ τὰ ομηρικὰ ὡς πρὸς τὴν ποιητικὴ ἀξία, τὴν πλοκὴ καὶ τὸν χαρακτῆρα, ἡ λογοτεχνική τους ἀξία ἦταν τεράστια. Ἀποτελοῦσαν τὴν κύρια δεξαμενὴ μύθων γιὰ τοὺς τραγικοὺς ποιητὲς τῆς κλασικῆς ἐποχῆς (Αἰσχύλο, Σοφοκλῆ, Εὐριπίδη) καὶ πηγὴ ἔμπνευσης γιὰ τὴν ἀρχαία ἀγγειογραφία.

Δυστυχῶς, κανένα ἀπὸ αὐτὰ τὰ ἔπη δὲν σώθηκε σώζεται, παρὰ μόνο σέ σπαρἀγματα. Ἡ γνώση μας γιὰ τὸ περιεχόμενό τους βασίζεται σχεδὸν ἀποκλειστικὰ σὲ μεταγενέστερες πεζὲς περιλήψεις, μὲ κυριώτερη τὴν "Χρηστομάθειαν" τοῦ γραμματικοῦ Πρόκλου (2ος ἢ 5ος αἰώνας μ.Χ.), τὴ Βιβλιοθήκην τοῦ Ψευδο-Ἀπολλοδώρου, καθὼς καὶ σὲ διάσπαρτα ἀποσπάσματα καὶ ΣΧΟΛΙΑ  ποὺ βρέθηκαν στὰ περιθώρια ἀρχαίων χειρογράφων τοῦ Ὁμήρου.