Ἡ Προφητεία τοῦ Αἰσχύλου γιὰ τὴν Πτώση τοῦ Διός στόν "Προμηθέα Δεσμὠτη".
Στὸ παγκόσμιο δραματολόγιο, ἡ τραγωδία «Προμηθεὺς Δεσμώτης» τοῦ Αἰσχύλου* δὲν ἀποτελεῖ ἁπλῶς ἕνα θεατρικὸ ἔργο, ἀλλὰ ἕνα βαθύτατα μυστηριακὸ κείμενο ποὺ ἀγγίζει τὰ ὅρια τῆς ἱεροσυλίας. Στὸ ἐπίκεντρο τῆς πλοκῆς βρίσκεται μία σκοτεινὴ προφητεία: ἡ μελλοντικὴ πτώση τοῦ Διός, τοῦ παντοδύναμου ἀρχηγοῦ τῶν θεῶν, ὁ ὁποῖος παρουσιάζεται ὡς ἕνας σκληρὸς καὶ ἀνελέητος νέος τύραννος.
Ὁ ἁλυσοδεμένος στὸν Καύκασο Προμηθέας κατέχει ἕνα φοβερὸ μυστικό, τὸ ὁποῖο ἀρνεῖται νὰ ἀποκαλύψει στὸν Ἑρμῆ, τὸν ἀπεσταλμένο τοῦ Ὀλύμπου. Γνωρίζει ὅτι ὁ Ζεὺς σχεδιάζει ἕναν γάμο ποὺ θὰ ἀποβεῖ μοιραῖος γιὰ τὴν ἐξουσία του. Ἂν ὁ πατέρας τῶν θεῶν ἐνωθεῖ μὲ τὴ νηρηίδα Θέτιδα, τὸ παιδὶ ποὺ θὰ γεννηθεῖ θὰ εἶναι ἰσχυρότερο ἀπὸ τὸν πατέρα του καὶ θὰ τὸν ἀνατρέψει, συνεχίζοντας τὸν αἰώνιο κύκλο τῆς θεϊκῆς πατροκτονίας, ὅπως ἀκριβῶς ὁ Δίας εἶχε ἀνατρέψει τὸν Κρόνο καὶ ὁ Κρόνος τὸν Οὐρανό.
Τελικὰ γιὰ νὰ ἀποφευχθεῖ ἡ κοσμικὴ καταστροφή, ὁ Ζεὺς ἀναγκάζεται νὰ συμβιβαστεῖ μέ τὸν καρφωμένο Προμηθέα (2ο ἢ 3ο —χαμένο— μέρος τῆς Τριλογίας "Προμηθεὺς Λυόμενος") .Ὁ Ἡρακλῆς, γυιὸς τοῦ Διὸς καὶ συναινοῦντος τοῦ Πατρός του, ἀπελευθερώνει τὸν Προμηθέα καὶ τὸ μυστικὸ ἀποκαλύπτεται: ἡ Θέτιδα πρέπει νὰ παντρευτεῖ , ἀντὶ γιὰ τὸν Δία, ἕναν θνητό, τὸν Πηλέα. Ἔτσι γεννιέται ὁ Ἀχιλλέας, ὁ ὁποῖος γίνεται πράγματι ἀνώτερος ἀπὸ τὸν πατέρα του, ἀλλὰ ὡς ἡμίθεος δὲν ἀπειλεῖ τὸν Ὄλυμπο.
Μάλιστα στὸ κείμενο δέν εἶναι μόνο ὁ Προμηθέας ποὺ προφητεύει τὴν Πτώση τῆς Τυραννίδας τοῦ Διός {=πρὶν ἂν Ζεύς ἐκπέσῃ τυραννίδος—στιχ.756} ἀλλὰ καὶ ὀ Ἑρμῆς προφητεύει τὴν ἀπελευθέρωση τοῦ Προμηθέα μὲ τὰ ἑξῆς λόγια·
"τοιοῦδε μόχθου τέρμα μή τι προσδόκα,πρὶν ἂν θεῶν τις διάδοχος τῶν σῶν πόνωνφανῇ, θελήσῃ τ᾽ εἰς ἀναύγητον μολεῖν Ἅιδην κνεφαῖά τ᾽ ἀμφὶ Ταρτάρου βάθη" {στιχ.1026‒1029}
[ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ· τέλος τοῦ μαρτυρίου σου μὴν προσμἐνεις , προτοῦ κἀποιος θεὸς τὰ πάθη σου ἀναλάβει καὶ θεληματικὰ κατέβη στοῦ Ἀδη καὶ τοῦ Τάρταρου τὰ ἀνήλιαγα βάθη].
Κατὰ τὴ μυθολογικὴ παράδοση—βλ. Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη (Βιβλίο 2, Κεφάλαιο 5.4 & 5.11)—ὁ θεὸς ποὺ ἔγινε θεληματικὰ θνητὸς καὶ πῆγε στὸν Ἀδη ἐξιλεὼνοντας τὴν ἀνυπακοὴ τοῦ Προμηθἐα πρὸς τὸν Δία , ἦταν ὁ Κένταυρος Χείρων ἐξαιτίας τῶν ἀφὀρητων πόνων ποὺ ἔνοιωθε ἀπὸ κάποιο βέλος ποὺ κάρφωσε κατὰ λάθος στὸ γόνατό του ὁ Ἡρακλῆς...
Αὐτὴ ἡ δραματικὴ προφητεία τοῦ Αἰσχύλου δὲν ἦταν μία ἁπλὴ μυθολογικὴ ἐπινόηση, ἀλλὰ ἀντανακλοῦσε τὶς πιὸ βαθιὲς μυστικιστικὲς παραδόσεις τῆς ἀρχαιότητας, ὅπως τὶς μαθαίνουμε ἀπὸ τὶς Ὀρφικὲς Θεογονίες ποὺ κατὰ πᾶσα πιθανότητα διδάσκονταν στὰ Ἐλευσίνια Μυστήρια. Στὶς Ὀρφικὲς Ραψωδίες, ἡ βασιλεία τοῦ Διός δὲν εἶναι αἰώνια. Ὁ κόσμος εἶναι προορισμένος νὰ περάσει στὴν ἕκτη καὶ τελικὴ φάση του, ὅπου τὸ σκῆπτρο παραδίδεται στὸν Διόνυσο-Ζαγρέα. Γιὰ νὰ ἀποτρέψει αὐτὴ τὴν «πτώση» καὶ νὰ παγώσει τὸν χρόνο, ὁ Δίας καταπίνει τὸν πρῶτο Δημιουργό, τὸν Φάνητα τὸν Πρωτόγονο ,ὅπως μαρτυρεῖ ὁ ὀρφικὸς Πάπυρος τοῦ Δερβενίου, ἐνσωματώνοντας ὅλο τὸ σύμπαν μέσα του.
Ἐπειδὴ ὁ Αἰσχύλος καταγόταν ἀπὸ τὴν Ἐλευσίνα καὶ ἦταν μυημένος σὲ αὐτὰ τὰ ἀπόρρητα δόγματα, ἡ δημόσια παρουσίαση τῆς μελλοντικῆς πτώσεως τοῦ Διὸς στὴ σκηνὴ προκάλεσε θύελλα ἀντιδράσεων. Ὁ ὄχλος στὸ θέατρο ἐξοργίστηκε, θεωρῶντας ὅτι ὁ ποιητὴς ἐξέθεσε τὰ ἀπαγορευμένα μυστικὰ τῶν Μυστηρίων, καὶ προσπάθησε —κατὰ τὴν ὄχι πάντως ἐπιβεβαιωμἐνη, παράδοση—νὰ τὸν λιντσάρει. Ὁ Αἰσχύλος κατέφυγε στὸν βωμὸ τοῦ Διονύσου γιὰ νὰ σωθεῖ καὶ ὁδηγήθηκε σὲ δίκη γιὰ ἀσέβεια (Γραφὴ Ἀσεβείας).
Ἀντίκρυ στοὺς δικαστές, ὁ ποιητὴς ἀπολογήθηκε λέγοντας ὅτι δὲν εἶχε πρόθεση νὰ προδώσει κανένα μυστικό, καθὼς δὲν γνώριζε ὅτι τὰ λόγια του ἀγγίζουν τὰ ἱερὰ δόγματα. Αὐτὸ ὅμως ποὺ τὸν ἔσωσε ἀπόλυτα ἦταν ἡ παρέμβαση τοῦ ἀδελφοῦ του, Ἀμεινία, ὁ ὁποῖος σήκωσε τὸ πληγωμένο του χέρι, ἀκρωτηριασμένο στὴ Ναυμαχία τῆς Σαλαμίνας, ὑπενθυμίζοντας τὴν τεράστια προσφορὰ τῆς οικογένειάς τους στὴν πατρίδα.**
Ὁ Αἰσχύλος ἀθωώθηκε, ὅμως ἡ σχέση τοῦ μὲ τὴν Ἀθήνα πληγώθηκε ἀνεπανόρθωτα. Αὐτοεξορίστηκε στὴ Σικελία, ὅπου ἔζησε μέχρι τὸ τέλος τῆς ζωῆς του. Στὸ ἐπιτύμβιο σύνθημά του, ὁ σπουδαῖος τραγικὸς δὲν θέλησε νὰ γραφτεῖ τίποτα γιὰ τὸ ποιητικό του ἔργο ἢ τὶς θεατρικὲς ἐπιτυχίες, ἀλλὰ μόνον ὅτι πολέμησε ὡς γενναῖος στρατιώτης στὸν Μαραθῶνα, ἀφήνοντας τὴν Προφητεία γιὰ τὴν Πτώση τοῦ Διὸς τοῦ "Προμηθέα Δεσμώτη" ὡς μία αἰώνια παρακαταθήκη γιὰ τὴν διαλεκτικὴ τῶν θρησκειῶν καὶ τὴν ἐξἐλιξη τῶν θεολογικῶν πεποιθἠσεων τῶν ἀνθρώπων.
—————
* Πολλοὶ φιλόλογοι ἔχουν ἀμφισβητήσει ὅτι ἡ πατρότητα τοῦ "Προμηθέα Δεσμώτη" ἀνήκει στὸν Αἰσχύλο καὶ τοῦτο γιὰ λὸγους μορφολογικούς (δομῆς τῆς τραγωδίας) , ὐφολογικοὺς καὶ γλωσσικούς (Schmid, Griffith, West). Ὡστόσο, τὰ τελευταῖα χρόνια ἔχουν πληθὐνει οἱ φωνὲς ποὺ ὑποστηρίζουν ὅτι ἡ ἐν λόγῳ τραγωδία ἀποτελεῖ γνήσιο ἔργο τοῦ Αἰσχύλου καὶ μάλιστα τμῆμα μιᾶς Τριλογίας (Herington, Hugh Lloyd Jones).
**Αἰσχύλος ὁ τραγῳδὸς ἐκρίνετο ἀσεβείας ἐπί τινι δράματι. ἑτοίμων οὖν ὄντων Ἀθηναίων βάλλειν αὐτὸν λίθοις, Ἀμεινίας ὁ νεώτερος ἀδελφὸς διακαλυψάμενος τὸ ἱμάτιον ἔδειξε τὸν πῆχυν ἔρημον τῆς χειρός. ἔτυχε δὲ ἀριστεύων ἐν Σαλαμῖνι ὁ Ἀμεινίας ἀποβεβληκὼς τὴν χεῖρα.. ἐπεὶ δὲ εἶδον οἱ δικασταὶ τοῦ ἀνδρὸς τὸ πάθος, ὑπεμνήσθησαν τῶν ἔργων αὐτοῦ, καὶ ἀφῆκαν τὸν Αἰσχύλον> {ΑΙΛΙΑΝΟΣ, ΠΟΙΚΙΛΗ ΙΣΤ.5}[ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ὁ τραγωδὸς Αἰσχύλος κατηγορήθηκε γιὰ Ἀσέβεια σὲ κάποιο δρᾶμα. Κι ἐνῶ ἦταν ἕτοιμοι οἱ Ἀθηναῖοι νὰ τὸν καταδικάσουν σὲ θάνατο διὰ λιθοβολισμοῦ, ὁ νεώτερος ἀδελφός του Ἀμεινίας σήκωσε τὸ ροῦχο του κι ἔδειξε τὸ κομμένο του χέρι ἀπὸ τὴ ναυμαχία τῆς Σαλαμίνας ..καὶ οἱ δικαστές ποὺ εἶδαν τὴν ἀναπηρία του καὶ ἐνθυμούμενοι τὴν ἀνδραγαθία του ,ἄφησαν ἐλεύθερο τὸν Αἰσχύλο]