Η ΠΗΓΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ. Ἀπὸ τὸν Πλάτωνα ἕως τὸν Λὸκ, τὸν Χιούμ καὶ τὸν Κάντ.

Ἀπὸ τὴν ἀρχὴ τοῦ φιλοσοφικοῦ στοχασμοῦ, ὁ ἄνθρωπος ἀναρωτήθηκε ἀπὸ ποῦ πηγάζει ἡ γνώση. Εἶναι κάτι ποὺ βρίσκεται ἤδη μέσα στὸν νοῦ μας καὶ περιμένει νὰ ἀνακαλυφθεῖ;   Ἢ μήπως ὁ νοῦς εἶναι ἕνας ἄγραφος πίνακας, ὅπου ἡ ἐμπειρία χαράζει σιγὰ σιγὰ τὰ σημάδια της; Καὶ ἂν ἡ γνώση προέρχεται ἀπὸ τὶς αἰσθήσεις, μποροῦμε πράγματι νὰ ἐμπιστευθοῦμε ὅσα μᾶς φανερώνουν;

Τὸ ἐρώτημα αὐτὸ διατρέχει αἰῶνες φιλοσοφίας καὶ φθάνει μέχρι τὸν νεώτερο στοχασμό, ὅπου ὁ Ἐμπειρισμὸς καὶ ὁ Ὀρθολογισμὸς ἔρχονται ἀντιμέτωποι. Ἀνάμεσά τους, ὁ Κάντ θὰ ἐπιχειρήσει μιὰ νέα σύνθεση, ἀλλάζοντας ριζικὰ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο κατανοοῦμε τὴ γνώση .

Ὁ Πλάτων καὶ ἡ γνώση ὡς ἀνάμνηση

Γιὰ τὸν Πλάτωνα, ἡ ἀληθινὴ γνώση δὲν ταυτίζεται μὲ ὅσα προσλαμβάνουμε καθημερινὰ μὲ τὶς αἰσθήσεις. Ὁ κόσμος ποὺ βλέπουμε μεταβάλλεται συνεχῶς· τὰ πράγματα γεννιοῦνται, φθείρονται καὶ πεθαίνουν. Ἐπομένως, ὅσα βασίζονται ἀποκλειστικὰ στὴν αἴσθηση δὲν μποροῦν νὰ μᾶς προσφέρουν τὴν ἀμετάβλητη βεβαιότητα ποὺ ἀναζητεῖ ἡ ἐπιστήμη.

Πίσω ἀπὸ τὰ αἰσθητὰ πράγματα ὁ Πλάτων τοποθετεῖ τὸν νοητὸ κόσμο τῶν Ἰδεῶν. Ἡ Ἰδέα τοῦ Ἀγαθοῦ, τοῦ Δικαίου, τοῦ Ὡραίου καὶ τῶν μαθηματικῶν ἀληθειῶν δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὶς μεταβολὲς τοῦ αἰσθητοῦ κόσμου. Ἡ γνώση, λοιπόν, συνδέεται μὲ τὴ στροφὴ τῆς ψυχῆς πρὸς τὸ νοητό.

Γι᾿ αὐτὸ καὶ στὸν διάλογο Μένων ἐμφανίζεται ἡ περίφημη θεωρία τῆς Ἀνάμνησης. Ἡ ψυχὴ, σύμφωνα μὲ τὴν πλατωνικὴ σκέψη, δὲν εἶναι ἕνα ἄδειο δοχεῖο ποὺ γεμίζει ἀπὸ τὴν ἐμπειρία. Ἔχει μιὰ προηγούμενη σχέση μὲ τὴν ἀλήθεια, καὶ ἡ μάθηση μπορεῖ νὰ νοηθεῖ ὡς ἀνάκληση ὅσων ἡ ψυχὴ ἤδη γνωρίζει μὲ ἕναν βαθύτερο τρόπο, πρὶν τὴν ἐνσάρκωση της, ὅταν βρισκόταν στὸν Ὑπερουράνιο Τόπο, πέρα ἀπὸ τὴν σφαῖρα τῶν Ἀπλανῶν.

Ἡ γνώση, ἔτσι, δὲν εἶναι ἁπλῶς συσσώρευση πληροφοριῶν. Εἶναι πορεία ἀπὸ τὸ φαινόμενο πρὸς τὴν οὐσία, ἀπὸ τὴν γνώμη πρὸς τὴν ἐπιστήμη. Καὶ σὲ κάθε περίπτωση ,ἡ γνώση στηρίζεται σὲ προϋπάρχουσες (ἔμφυτες) γνώσεις.

Ὁ Λὸκ καὶ ὁ ἄγραφος πίνακας (Tabula rasa)

Πολλοὺς αἰῶνες ἀργότερα, ὁ Τζὼν Λὸκ θὰ κινηθεῖ σὲ ἐντελῶς διαφορετικὴ κατεύθυνση. Ἐντὸς τοῦ νεωτέρου Ἐμπειρισμοῦ, ὁ Λὸκ ἀμφισβητεῖ τὴν ἰδέα ὅτι ὁ ἄνθρωπος γεννιέται μὲ ἕνα σύνολο ἔμφυτων ἰδεῶν.

Ὁ νοῦς τοῦ ἀνθρώπου, λέει ὁ Λὸκ, εἶναι κατὰ τὴ γέννηση σὰν tabula rasa, ἕνας ἄγραφος πίνακας. Ἡ γνώση ἀποκτᾶται μέσα ἀπὸ τὴν ἐμπειρία. Ἡ ἐμπειρία αὐτὴ ἔρχεται κυρίως ἀπὸ δύο δρόμους: τὴν αἴσθηση καὶ τὴν ἐσωτερικὴ παρατήρηση τῶν λειτουργιῶν τοῦ νοῦ, ποὺ ὁ Λὸκ ὀνομάζει ἀναστοχασμό.

Ὁ ἄνθρωπος βλέπει, ἀγγίζει, ἀκούει, θυμᾶται, συγκρίνει, ἐπιθυμεῖ καὶ σκέπτεται. Ἀπὸ αὐτὲς τὶς ἐμπειρίες σχηματίζονται οἱ ἰδέες. Ὁ νοῦς δὲν γεννᾶ ἐκ τοῦ μηδενὸς τὸ περιεχόμενο τῆς γνώσης· ἐπεξεργάζεται τὸ ὑλικὸ ποὺ τοῦ προσφέρει ἡ ἐμπειρία.

Ἡ μετατόπιση εἶναι σημαντική. Ἐνῶ ὁ Πλάτων στρέφει τὸ βλέμμα πρὸς τὸν νοητὸ κόσμο καὶ τὴν ἀλήθεια ποὺ ὑπερβαίνει τὰ αἰσθητά, μιλῶντας γιὰ προϋπάρχουσες γνώσεις, ὁ Λὸκ ξεκινᾷ ἀπὸ τὴν ἀνθρώπινη ἐμπειρία καὶ ἐξετάζει πῶς ὁ νοῦς ἀποκτᾷ καὶ ἐπεξεργάζεται τὶς ἰδέες του.

Ὁ Χιούμ καὶ τὰ ὅρια τῆς ἐμπειρίας

Ἐὰν ὁ Λὸκ ἔθεσε τὴν ἐμπειρία στὸ κέντρο τῆς γνώσης, ὁ Ντέιβιντ Χιούμ θὰ ὠθήσει τὸν Ἐμπειρισμὸ στὰ πιὸ ριζοσπαστικὰ συμπεράσματά του καὶ στὸν ἀκραῖο Σκεπτικισμό.

Γιὰ τὸν Χιούμ, ὅσα περιεχόμενα τοῦ νοῦ μας δὲν προέρχονται ἄμεσα ἀπὸ τὴν ἐμπειρία χρειάζονται ἰδιαίτερη ἐξέταση. Οἱ ἐντυπώσεις, δηλαδὴ οἱ ζωντανὲς αἰσθητηριακὲς καὶ συναισθηματικὲς ἐμπειρίες, ἀποτελοῦν τὴν πρωταρχικὴ πηγὴ τοῦ νοητικοῦ μας περιεχομένου. Οἱ ἰδέες εἶναι ἀσθενέστερα ἀντίγραφα ἢ παραστάσεις αὐτῶν τῶν ἐντυπώσεων.

Ἐδῶ ὅμως ὁ Χιούμ ἀνακαλύπτει ἕνα σοβαρὸ πρόβλημα. Πῶς γνωρίζουμε ὅτι ἕνα γεγονὸς θὰ προκαλέσει ἀναγκαστικὰ ἕνα ἄλλο; Ὅταν βλέπουμε τὸν ἥλιο νὰ ἀνατέλλει κάθε πρωί, περιμένουμε ὅτι θὰ ἀνατελεῖ καὶ αὔριο. Ἀλλὰ ἡ ἐμπειρία μᾶς δείχνει μόνον ὅτι κάτι συνέβη ἐπανειλημμένα· δὲν μᾶς δείχνει μιὰ λογικὴ ἀναγκαιότητα ποὺ ἐγγυᾶται ὅτι τὸ ἴδιο θὰ συμβεῖ ΠΑΝΤΟΤΕ καὶ στὸ μέλλον.

Ἔτσι γεννιέται τὸ περίφημο πρόβλημα τῆς αἰτιότητας καὶ τῆς ἐπαγωγῆς. Ἡ πεποίθησή μας ὅτι τὰ γεγονότα συνδέονται αἰτιωδῶς φαίνεται νὰ στηρίζεται περισσότερο στὴ συνήθεια καὶ στὴν προσδοκία τοῦ νοῦ, παρὰ σὲ μιὰ ἄμεση ἐμπειρία κάποιας «ἀναγκαίας σύνδεσης», ἀποκαλῶντας αἰτιώδη σχέση αύτὸ ποὺ στὴν πραγματικότητα ἀποτελεῖ ΧΡΟΝΙΚΗ ἀκολουθία, σὰν τὸν ΣΚΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΒΛΟΦ ποὺ συνέδεσε αἰτιακὰ δύο ἀνεξάρτητα μεταξύ τους γεγονότα μὲ χρονικὴ ἀκολουθία (κρούση κουδουνιοῦ μὲ ἐμφάνιση τροφῆς).

Ὁ Χιούμ, μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο, ἀναγκάζει τὴ φιλοσοφία νὰ ἀναμετρηθεῖ μὲ τὰ ὅρια τῆς ἀνθρώπινης γνώσης.

Ὁ Κάντ καὶ ἡ σύνθεση ἐμπειρίας καὶ νοῦ.Οἱ προεμπειρικὲς ἔννοιες.

Ἡ πρόκληση τοῦ Χιούμ θὰ ἐπηρεάσει βαθιὰ τὸν Ἐμμάνουελ Κάντ. Ὁ ἴδιος ἔγραψε ὅτι ὁ Χιούμ τὸν «ξύπνησε ἀπὸ τὸ δογματικὸ λήθαργό» του. Ὁ Κάντ ἀναζητεῖ πλέον ἕναν τρόπο νὰ ἐξηγήσει πῶς εἶναι δυνατὴ ἡ γνώση χωρὶς νὰ ἀρνηθεῖ οὔτε τὴν ἐμπειρία οὔτε τὸν ρόλο τοῦ νοῦ.

Ὁ Κάντ διακρίνει τὸ ὑλικὸ ποὺ μᾶς προσφέρει ἡ αἴσθηση ἀπὸ τὶς μορφὲς μὲ τὶς ὁποῖες ὁ νοῦς τὸ ὀργανώνει. Ὁ χῶρος καὶ ὁ χρόνος, γιὰ παράδειγμα, δὲν εἶναι  πράγματα ποὺ παρατηροῦμε στὸν κόσμο. Ἀποτελοῦν βασικοὺς ΤΡΟΠΟΥΣ μὲ τοὺς ὁποίους ὁ ἄνθρωπος προσλαμβάνει τὰ φαινόμενα.

Παράλληλα, ὁ νοῦς διαθέτει θεμελιώδεις κατηγορίες, ὅπως ἡ αἰτιότητα, μὲ τὶς ὁποῖες ὀργανώνει τὴν ἐμπειρία. Ἔτσι, ἡ τάξη ποὺ βρίσκουμε στὸν κόσμο τῆς ἐμπειρίας δὲν εἶναι κάτι ποὺ ἁπλῶς «διαβάζουμε» ἀπὸ τὰ πράγματα· ὁ νοῦς συμμετέχει ἐνεργὰ στὴ συγκρότηση τοῦ κόσμου ὅπως αὐτὸς μᾶς παρουσιάζεται.

Ὁ Κάντ, μὲ ἄλλα λόγια, μεταφέρει τὸ κέντρο τοῦ φιλοσοφικοῦ ἐρωτήματος: δὲν ρωτᾷ μόνον «ἀπὸ ποῦ προέρχεται ἡ γνώση;», ἀλλὰ καὶ «ὑπὸ ποιές προϋποθέσεις εἶναι δυνατὴ ἡ γνώση;».

Ἀπὸ τὴν ἀναζήτηση τῆς πηγῆς στὴν ἀναζήτηση τῶν ὁρίων

Ἡ πορεία ἀπὸ τὸν Πλάτωνα στὸν Λὸκ, τὸν Χιοὺμ καὶ τὸν Κάντ δὲν εἶναι μιὰ ἁπλὴ διαδοχὴ θεωριῶν. Εἶναι μιὰ βαθιὰ μεταμόρφωση τοῦ ἴδιου τοῦ φιλοσοφικοῦ ἐρωτήματος.

Ὁ Πλάτων ἀναζητεῖ τὴν ἀληθινὴ γνώση πέρα ἀπὸ τὴν ἀστάθεια τῶν αἰσθητῶν. Ὁ Λὸκ ἐπιστρέφει στὴν ἐμπειρία καὶ βλέπει τὸν νοῦ ὡς ἄγραφο πίνακα. Ὁ Χιοὺμ δείχνει ὅτι ἡ ἐμπειρία, ὅσο σημαντικὴ κι ἂν εἶναι, δὲν μπορεῖ νὰ μᾶς προσφέρει ὅλες τὶς βεβαιότητες ποὺ συχνὰ θεωροῦμε δεδομένες. Καὶ ὁ Κάντ ἐπιχειρεῖ νὰ γεφυρώσει τὸ χάσμα: ἡ γνώση γεννιέται ἀπὸ τὴ συνάντηση τοῦ κόσμου μὲ τὴν ΔΟΜΗ  τοῦ ἀνθρώπινου νοῦ.

Ἡ «πηγὴ τῆς γνώσης», λοιπόν, δὲν εἶναι ἴσως μιὰ μοναδικὴ πηγὴ. Ἡ γνώση μοιάζει περισσότερο μὲ ποταμὸ ποὺ σχηματίζεται ἀπὸ διαφορετικὰ ρεύματα: ἀπὸ ὅσα μᾶς προσφέρουν οἱ αἰσθήσεις, ἀπὸ ὅσα ἐπεξεργάζεται ὁ νοῦς, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὴν ἱκανότητά μας νὰ ἀναρωτιόμαστε γιὰ τὰ ὅρια καὶ τὶς προϋποθέσεις αὐτῆς τῆς γνώσης.

Καὶ ἴσως ἐδῶ βρίσκεται ἡ πιὸ σημαντικὴ κληρονομιὰ τῆς φιλοσοφίας: ὅτι ἡ γνώση δὲν εἶναι μόνον ἡ κατοχὴ ἀπαντήσεων. Εἶναι, πρωτίστως, ἡ ἱκανότητα νὰ θέτουμε σωστὰ τὰ ἐρωτήματα.

Ἀπὸ τὸ πλατωνικὸ σπήλαιο μέχρι τὴν καντιανὴ κριτικὴ τοῦ λόγου, ὁ ἄνθρωπος συνεχίζει νὰ ἀναζητεῖ τὸ φῶς τῆς γνώσης. Καὶ ἡ ἀναζήτηση αὐτὴ δὲν τελειώνει, διότι κάθε ἀπάντηση μπορεῖ νὰ γίνει ἡ ἀρχὴ ἑνὸς νέου ἐρωτήματος.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Πλάτων, Μένων.

Πλάτων, Πολιτεία, Βιβλία Ε΄–Ζ΄.

Locke, John, An Essay Concerning Human Understanding, 1690.

Hume, David, A Treatise of Human Nature, 1739–1740.

Hume, David, An Enquiry Concerning Human Understanding, 1748.

Kant, Immanuel, Kritik der reinen Vernunft (Κριτικὴ τοῦ Καθαροῦ Λόγου), 1781/1787.

ΒΑΣΙΚΑ ΧΩΡΙΑ

Πλάτων, Μένων, 80d–86c.

Πλάτων, Πολιτεία, 507b–509c καὶ 514a–521b.

Locke, Essay Concerning Human Understanding, II.i.

Hume, Enquiry Concerning Human Understanding, §§ IV–V.

Kant, Critique of Pure Reason, A51/B75, A80/B106 κ.ἑ.