Ἡ "κρυφὴ ἱστορία τοῦ κόσμου" & τὸ ἐκκρεμὲς τοῦ Φουκώ: ἡ ὑπόθεση καὶ τὸ νόημα τοῦ μυθιστορήματος τοῦ Οὐμπέρτο Ἔκο
Τὸ μυθιστόρημα Τὸ ἐκκρεμὲς τοῦ Φουκώ τοῦ Οὐμπέρτο Ἔκο, ποὺ κυκλοφόρησε τὸ 1988, ξεκινᾷ στὸ Παρίσι, ὅπου ὁ Καζαουμπόν, ἕνας νεαρὸς Ἰταλὸς ἐρευνητὴς καὶ ἀφηγητὴς τῆς ἱστορίας, κρύβεται στὸ Μουσεῖο τῶν Τεχνῶν καὶ τῶν Ἐπαγγελμάτων. Ἐκεῖ βρίσκεται τὸ περίφημο ἐκκρεμὲς τοῦ Φουκώ, καὶ ὁ Καζαουμπόν περιμένει νὰ διαπιστώσει ἂν θὰ συμβεῖ κάτι ποὺ θὰ ἐπιβεβαιώσει μιὰ παράξενη θεωρία σχετικὴ μὲ τὸ κέντρο τῆς Γῆς καὶ ἕνα μυστικὸ σχέδιο ποὺ ἔχει κατασκευαστεῖ μέσα ἀπὸ χρόνια ἐρευνῶν. Γιὰ νὰ καταλάβουμε πῶς ἔφτασε ὡς ἐκεῖ, ἡ ἀφήγηση γυρίζει στὸ παρελθόν.
Ὁ Καζαουμπὸν γνωρίζει τὸν Μπέλμπο καὶ τὸν Ντιοταλλέβι, δύο ἄνδρες ποὺ ἐργάζονται σὲ ἕναν ἐκδοτικὸ οἶκο τοῦ Μιλάνου. Ἡ δουλειά τους τοὺς φέρνει σὲ ἐπαφὴ μὲ συγγραφεῖς καὶ ἐρευνητὲς ποὺ ἀσχολοῦνται μὲ τοὺς Ναΐτες, τὰ μυστικὰ τάγματα καὶ τὶς ἀποκρυφιστικὲς παραδόσεις. Ἀνάμεσά τους βρίσκεται ὁ συνταγματάρχης Ἀρντέντι, ὁ ὁποῖος ὑποστηρίζει ὅτι ἔχει ἀνακαλύψει τὸ κρυφὸ σχέδιο τῶν Ναϊτῶν Ἱπποτῶν: ἕνα σχέδιο ποὺ ἐπιβίωσε ἀπὸ τὴ διάλυση τοῦ τάγματος καὶ μεταδόθηκε μέσα ἀπὸ διαδοχικὲς μυστικὲς ὀργανώσεις.
Ὁ Ἀρντἐντι ἐξηγεῖ ὅτι οἱ Ναΐτες εἶχαν ἀνακαλύψει ἕνα μεγάλο μυστικό, τὸ ὁποῖο συνδεόταν μὲ συγκεκριμένα γεωγραφικὰ σημεῖα καὶ μὲ τὴν ὕπαρξη ἑνὸς ἀόρατου συστήματος τελλουρικῶν δυνάμεων. Ὅμως, πρὶν προλάβει νὰ παρουσιάσει ὁλοκληρωμένα τὰ συμπεράσματά του, ἐξαφανίζεται. Τὰ ὅσα ἀφήνει πίσω του γίνονται ἡ ἀφορμὴ γιὰ τὴν ἔρευνα τῶν τριῶν πρωταγωνιστῶν.
Ὁ Καζαουμπὸν, ὁ Μπέλμπο καὶ ὁ Ντιοτάλλεβι ἀρχίζουν νὰ μελετοῦν τὰ χειρόγραφα καὶ τὶς ἀφηγήσεις ποὺ σχετίζονται μὲ τοὺς Ναΐτες, τοὺς Ροδόσταυρους, τοὺς Ἑρμητικοὺς φιλοσόφους, τὴν ἀλχημεία καὶ τὴν Καμπαλά. Ἀντὶ νὰ δεχτοῦν ἄκριτα τὶς θεωρίες τῶν ἐρευνητῶν ποὺ τοὺς πλησιάζουν, ἀποφασίζουν νὰ ἐπινοήσουν τὴ δική τους ἐξήγηση. Ἔτσι γεννιέται τὸ «Σχέδιο», ἕνα περίπλοκο κατασκεύασμα ποὺ συνδέει γεγονότα, πρόσωπα, χρονολογίες, σύμβολα καὶ μυστικὲς παραδόσεις σὲ μιὰ ἐνιαία ἀφήγηση.
Στὴν ἀρχή, οἱ τρεῖς φίλοι γνωρίζουν ὅτι τὸ Σχέδιο εἶναι δικό τους δημιούργημα. Διασκεδάζουν μὲ τὴν ἱκανότητά τους νὰ συνδέουν ἀνόμοια πράγματα καὶ νὰ κατασκευάζουν μιὰ θεωρία ποὺ μοιάζει νὰ ἐξηγεῖ τὴν Κρυφὴ Ἱστορία τοῦ Κόσμου. Χρησιμοποιοῦν, μάλιστα, ἕναν ἠλεκτρονικὸ ὑπολογιστὴ μὲ τὸ ὄνομα Ἀμπουλάφια, γιὰ νὰ συνδυάζουν λέξεις καὶ κείμενα καὶ νὰ παράγουν νέες συσχετίσεις.
Τὸ παιχνίδι τους ὅμως παίρνει ἄλλη τροπὴ ὅταν ἄνθρωποι ποὺ ἀνήκουν σὲ ἀποκρυφιστικοὺς κύκλους ἀρχίζουν νὰ δείχνουν πραγματικὸ ἐνδιαφέρον γιὰ τὸ Σχέδιο. Ἐκεῖνοι δὲν τὸ βλέπουν ὡς ἕνα λογοτεχνικὸ ἢ διανοητικὸ παιχνίδι, ἀλλὰ ὡς πιθανὴ ἀποκάλυψη ἑνὸς μυστικοῦ ποὺ ἀναζητοῦν ἐδῶ καὶ αἰῶνες. Ἡ θεωρία ποὺ ἐπινόησαν οἱ τρεῖς φίλοι ἀρχίζει νὰ ἐπιστρέφει σ’ αὐτοὺς ὡς κάτι ποὺ μπορεῖ νὰ εἶναι ἀληθινό.
Καθὼς ἡ ἱστορία προχωρᾷ, τὸ Σχέδιο συνδέεται μὲ τὸ ἐκκρεμὲς τοῦ Φουκώ καὶ μὲ τὴν ἰδέα ὅτι ἕνα συγκεκριμένο γεωγραφικὸ σημεῖο τοῦ Παρισιοῦ μπορεῖ νὰ ἀποτελεῖ τὸ κέντρο ἑνὸς τεράστιου δικτύου μυστικῶν δυνάμεων. Οἱ πρωταγωνιστὲς ἔχουν πλέον μπλεχτεῖ σὲ μιὰ ἱστορία ποὺ δὲν ἐλέγχουν. Ἐκεῖνο ποὺ ἄρχισε ὡς παιχνίδι γίνεται ἀφορμὴ γιὰ πραγματικὴ ἀπειλή, καθὼς ἄνθρωποι ποὺ πιστεύουν στὸ Μυστικὸ Σχέδιο ἀπαιτοῦν νὰ μάθουν τὴν ἀλήθεια του.
Ἡ κορύφωση τῆς ὑποθέσεως ἔρχεται ὅταν ὁ Μπέλμπο βρίσκεται ἀντιμέτωπος μὲ τοὺς ἀνθρώπους ποὺ ἔχουν πεισθεῖ ὅτι τὸ Σχέδιο κρύβει τὴν ἀπόλυτη γνώση. Ὁ Καζαουμπόν, κρυμμένος πλέον στὸ Μουσεῖο τοῦ Παρισιοῦ, προσπαθεῖ νὰ καταλάβει ἂν ὅσα ἔχουν συμβεῖ ἀποτελοῦν τὴν ἐπιβεβαίωση τῶν θεωριῶν τους ἢ τὴν τραγικὴ συνέπεια μιᾶς ἀπάτης ποὺ ξέφυγε ἀπὸ τὰ χέρια τῶν δημιουργῶν της.
Τὸ βασικὸ ἐρώτημα τοῦ μυθιστορήματος δὲν εἶναι ἂν ὑπάρχουν μυστικὰ τάγματα ἢ ἂν ἡ ἱστορία περιέχει μυστικὰ γεγονότα. Εἶναι πῶς μιὰ θεωρία, ἀκόμη κι ἂν ξεκινᾷ ὡς συνειδητὴ φαντασία, μπορεῖ νὰ μετατραπεῖ σὲ ἀντικείμενο πίστεως καὶ νὰ καθορίσει τὶς πράξεις τῶν ἀνθρώπων. Οἱ τρεῖς φίλοι κατασκευάζουν μιὰ ἱστορία γιὰ νὰ δείξουν πόσο εὔκολα μποροῦμε νὰ δημιουργήσουμε συνδέσεις ἀνάμεσα σὲ ἄσχετα γεγονότα. Ὅταν ὅμως οἱ ἄλλοι ἀρχίζουν νὰ πιστεύουν στὴν ἱστορία τους, ἡ φαντασία παύει νὰ εἶναι ἀκίνδυνη.
Ἔτσι, τὸ Ἐκκρεμὲς τοῦ Φουκώ συνδυάζει τὸ μυστήριο, τὴν περιπέτεια καὶ τὴ φιλοσοφικὴ ἀναζήτηση σὲ μιὰ ὑπόθεση ὅπου ἡ ἀλήθεια καὶ τὸ ψέμα, ἡ ἱστορικὴ γνώση καὶ ἡ κατασκευή μύθων, ἡ ἐπιστήμη καὶ ὁ ἀποκρυφισμὸς συγκρούονται διαρκῶς. Τὸ ἐκκρεμὲς δὲν ἀποκαλύπτει τελικὰ ἕνα μαγικὸ μυστικό· γίνεται τὸ σύμβολο τῆς ἀνθρώπινης ἀνάγκης νὰ βρίσκουμε ἕνα κρυφὸ νόημα πίσω ἀπὸ κάθε γεγονός, ἀκόμη κι ὅταν τὸ νόημα αὐτὸ ἔχουμε κατασκευάσει ἐμεῖς οἱ ἴδιοι.
