Η ΕΠΙΔΡΟΜΗ ΤΩΝ ΕΡΟΥΛΩΝ ΚΑΙ Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΑΘΗΝΑΣ (267μΧ).

Περίληψη

Τὸ 267 μ.Χ., κατὰ τὴ διάρκεια τῆς μεγάλης κρίσης τοῦ Ῥωμαϊκοῦ Κράτους τὸν 3ο αἰῶνα, οἱ Ἔρουλοι, γερμανικὸ πολεμικὸ φῦλο μὲ ἰσχυρὴ ναυτικὴ δράση, πραγματοποίησαν μία ἀπὸ τὶς πιὸ καταστροφικὲς ἐπιδρομὲς στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο. Ἡ Ἀθήνα ὑπέστη σοβαρὲς καταστροφές, ἐνῶ ἡ ἐπιδρομὴ ἔχει συνδεθεῖ μὲ τὴν εὐρύτερη λεηλασία πόλεων καὶ ἱερῶν κέντρων τῆς Ἑλλάδας. Τὰ γραπτὰ κείμενα καὶ τὰ ἀρχαιολογικὰ δεδομένα προσφέρουν σημαντικὲς πληροφορίες γιὰ τὰ γεγονότα, ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπουν νὰ ἀποδοθεῖ μὲ βεβαιότητα κάθε καταστροφὴ τῆς περιόδου στοὺς Ἐρούλους

1\. Ἱστορικὸ πλαίσιο

Ὁ 3ος αἰώνας μ.Χ. ἀποτελεῖ μία ἀπὸ τὶς πιὸ ταραγμένες περιόδους τῆς Ῥωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας. Ἡ πολιτικὴ ἀστάθεια, οἱ συνεχόμενες στρατιωτικὲς συγκρούσεις, οἱ οἰκονομικὲς δυσκολίες καὶ οἱ πιέσεις στὰ σύνορα εἶχαν ἀποδυναμώσει τὴν κεντρικὴ διοίκηση.

Στὰ βόρεια καὶ στὰ βορειοανατολικὰ σύνορα, γερμανικὰ καὶ ἄλλα φῦλα πραγματοποιούσαν συχνὲς ἐπιδρομές, ἐκμεταλλευόμενα τὴν ἀδυναμία τῶν Ῥωμαίων νὰ προστατεύσουν ἀποτελεσματικὰ ὅλες τὶς περιοχές τους.

Μέσα σὲ αὐτὸ τὸ περιβάλλον ἐμφανίστηκαν οἱ Ἔρουλοι, οἱ ὁποῖοι συμμετεῖχαν σὲ μεγάλες στρατιωτικὲς ἐπιχειρήσεις στὴ Μαύρη Θάλασσα καὶ στὸ Αἰγαῖο. Ἡ ναυτικὴ κινητικότητά τους τοὺς ἔδωσε τὴ δυνατότητα νὰ παρακάμπτουν τὶς παραδοσιακὲς ἀμυντικὲς γραμμὲς καὶ νὰ χτυποῦν πόλεις ποὺ θεωροῦνταν ἀσφαλεῖς λόγω τῆς γεωγραφικῆς τους θέσης.

2\. Οἱ Ἔρουλοι καὶ ἡ ἐκστρατεία τοῦ 267 μ.Χ.

Οἱ Ἔρουλοι ἦταν γερμανικὸ φῦλο, γνωστὸ γιὰ τὴ συμμετοχή του σὲ στρατιωτικὲς ἐπιχειρήσεις στὴν εὐρύτερη περιοχὴ τοῦ Εὐξείνου Πόντου καὶ τῆς Βαλκανικῆς.

Κατὰ τὸ δεύτερο μισὸ τοῦ 3ου αἰώνα, ἔλαβαν μέρος σὲ μεγάλες θαλάσσιες ἐπιδρομὲς ἐναντίον ρωμαϊκῶν περιοχῶν. Τὸ 267 μ.Χ. μία ἰσχυρὴ δύναμή τους εἰσέβαλε στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο, προκαλῶντας σοβαρὲς καταστροφὲς.

Ἡ ἐπιδρομὴ δὲν ἦταν ἕνα μεμονωμένο περιστατικό, ἀλλὰ μέρος μιᾶς εὐρύτερης στρατιωτικῆς κρίσης, ποὺ ἀποκάλυψε τὴν ἀδυναμία τῆς Ῥώμης νὰ προστατεύσει τὶς πόλεις τῆς Ἑλλάδας.

 3\. Ἡ καταστροφὴ τῆς Ἀθήνας

Ἡ Ἀθήνα ὑπῆρξε ἡ πιὸ χαρακτηριστικὴ περίπτωση καταστροφῆς ποὺ συνδέεται μὲ τὴν ἐπιδρομὴ τῶν Ἐρούλων.

Παρότι εἶχε χάσει τὴν παλαιὰ πολιτικὴ καὶ στρατιωτικὴ της δύναμη, παρέμενε σημαντικὸ πνευματικὸ καὶ πολιτιστικὸ κέντρο τῆς αὐτοκρατορίας. Ἡ φήμη τῶν φιλοσοφικῶν σχολῶν, τῶν μνημείων καὶ τῆς κλασσικῆς της κληρονομιᾶς τὴν καθιστοῦσε μία ἀπὸ τὶς σημαντικότερες πόλεις τῆς Ἀνατολικῆς Μεσογείου.

Οἱ Ἔρουλοι κατόρθωσαν νὰ φτάσουν στὴν πόλη καὶ νὰ προκαλέσουν μεγάλες καταστροφές. ΚΑΤΑΣΤΡΑΦΗΚΕ ΟΛΗ Η ΑΡΧΑΙΑ ΑΓΟΡΑ ΠΛΗΝ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ, ἐνῶ ἡ Ἀκρόπολη καὶ ἄλλες σημαντικὲς περιοχὲς τῆς πόλης βρέθηκαν μέσα στὴ ζώνη τῶν πολεμικῶν γεγονότων.

Ἡ ἀρχαιολογικὴ ἔρευνα ἔχει ἀναδείξει ἴχνη καταστροφῆς καὶ ἀναδιοργάνωσης τῆς πόλης στὴν περίοδο αὐτή. Ἰδιαίτερη σημασία ἔχει ἡ κατασκευὴ τοῦ λεγόμενου Ὑστερορωμαϊκοῦ Τείχους, γνωστοῦ καὶ ὡς μεταερουλιανοῦ τείχους, τὸ ὁποῖο περιόρισε σημαντικὰ τὴν ἔκταση τῆς ὀχυρωμένης πόλης στὴν ἀνατολικὴ πλευρά (σημ.ΠΛΑΚΑ).

Γιὰ τὴν κατασκευή του χρησιμοποιήθηκαν ἀρχιτεκτονικὰ μέλη καὶ ὑλικὰ ἀπὸ παλαιότερα κτηρια. Τὸ γεγονὸς αὐτὸ φανερώνει τὴν ἀνάγκη γρήγορης ἀμυντικῆς ἀποκατάστασης μετὰ τὴν καταστροφή.

4\. Ἡ Κόρινθος καὶ ἡ Πελοπόννησος

Ἡ Κόρινθος, λόγω τῆς στρατηγικῆς της θέσης στὸν Ἰσθμό,ὡς ΠΡΩΤΕΥΟΥΣΑΣ ΤΗΣ ΡΩΜΑΪΚΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΤΗΣ ΑΧΑΪΑΣ {=ΝΟΤΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ}  ἀποτελοῦσε σημαντικὸ οἰκονομικὸ καὶ συγκοινωνιακὸ κέντρο. Ἡ θέση της τὴν καθιστοῦσε ἐκτεθειμένη σὲ ἐχθρικὲς κινήσεις ποὺ προέρχονταν τόσο ἀπὸ τὴ θάλασσα ὅσο καὶ ἀπὸ τὴν ξηρά.

Ἡ εὐρύτερη περιοχή τῆς Πελοποννήσου ἐπηρεάστηκε ἀπὸ τὴν ἀνασφάλεια ποὺ προκάλεσε ἡ ἐπιδρομή. Ὡστόσο, δὲν διαθέτουμε ἐπαρκῆ τεκμήρια γιὰ νὰ ἀποδώσουμε μὲ βεβαιότητα συγκεκριμένες καταστροφὲς τῆς Κορίνθου στοὺς Ἐρούλους.

Ἡ περίπτωση τοῦ Ἄργους καὶ τῶν Μεγάρων παρουσιάζει ἀνάλογη δυσκολία. Ἡ γενικὴ στρατιωτικὴ ἀναστάτωση καὶ οἱ μεταγενέστερες ἀλλαγὲς στὴν κατοίκηση δὲν ἀποδεικνύουν ἀπὸ μόνες τους ὅτι οἱ πόλεις αὐτὲς καταστράφηκαν ἀπὸ τὴ συγκεκριμένη ἐπιδρομή.

5\. Ἡ Σπάρτη καὶ ἡ Λακωνία

Ἡ Σπάρτη, παρότι εἶχε χάσει τὴν πολιτικὴ καὶ στρατιωτικὴ κυριαρχία τῶν κλασικῶν χρόνων, διατηροῦσε σημαντικὴ θέση στὸν νότιο ἑλλαδικὸ χῶρο.

Ἡ ἐπιδρομὴ τῶν Ἐρούλων δημιούργησε συνθῆκες ἀνασφάλειας καὶ στὴν Πελοπόννησο. Ἡ γεωγραφικὴ θέση τῆς Σπάρτης, ὅμως, τὴν προστάτευε περισσότερο ἀπὸ μία ἄμεση θαλάσσια προσβολὴ σὲ σχέση μὲ παραθαλάσσιες πόλεις.

Ἡ πόλη  πιθανῶς καταστράφηκε ἀλλὰ  ἡ  εὐρύτερη Λακωνία πρέπει νὰ ἐξεταστεῖ μέσα στὸ γενικότερο πλαίσιο τῆς στρατιωτικῆς καὶ οἰκονομικῆς ἀστάθειας τῆς περιόδου.

 6\. Ἡ Ὀλυμπία καὶ τὸ ἱερὸ τοῦ Διός

Ἡ Ὀλυμπία ἀποτελοῦσε ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικώτερα πανελλήνια θρησκευτικὰ κέντρα. Τὸ ἱερὸ τοῦ Διός καὶ οἱ Ὀλυμπιακοὶ Ἀγῶνες διατηροῦσαν τὴ συμβολικὴ σημασία τους καὶ κατὰ τὴ ρωμαϊκὴ περίοδο.

Ἡ ἐπιδρομὴ τοῦ 267 μ.Χ. ἔθεσε σὲ κίνδυνο τὴν ἀσφάλεια τῆς δυτικῆς Πελοποννήσου καὶ τῶν ἱερῶν της. Ὡστόσο, δὲν διαθέτουμε ἰσχυρὴ ἀπόδειξη ὅτι οἱ Ἔρουλοι λεηλάτησαν ἢ κατέστρεψαν τὴν Ὀλυμπία.

Χρειάζεται, ἐπομένως, νὰ διακρίνουμε τὴν πιθανὴ ἐπίδραση τῆς γενικῆς ἀνασφάλειας ἀπὸ τὴν ἄμεση στρατιωτικὴ καταστροφή. Ἡ σταδιακὴ παρακμὴ τοῦ ἱεροῦ καὶ οἱ μεταβολὲς στὴ λειτουργία του δὲν μποροῦν νὰ ἀποδοθοῦν ἀποκλειστικὰ στὴν ἐπιδρομὴ.

7\. Ἡ Ἐλευσίνα καὶ τὰ Ἐλευσίνια Μυστήρια

Ἡ Ἐλευσίνα εἶχε ξεχωριστὴ θρησκευτικὴ σημασία, καθώς ἐκεῖ βρισκόταν τὸ ἱερὸ τῆς Δήμητρας καὶ τῆς Περσεφόνης, ὅπου τελοῦνταν τὰ περίφημα Ἐλευσίνια Μυστήρια.

Ἡ θέση της, κοντὰ στὴν Ἀθήνα καὶ στὸν Σαρωνικὸ κόλπο, τὴν καθιστοῦσε ἐκτεθειμένη στὶς στρατιωτικὲς κινήσεις τῆς περιόδου. Παρ' ὅλα αὐτά, δὲν ὑπάρχει ἀσφαλὴς μαρτυρία ποὺ νὰ ἀποδίδει συγκεκριμένη καταστροφὴ τοῦ ἱεροῦ στοὺς Ἐρούλους.

Ἡ σημασία τῆς Ἐλευσίνας βρίσκεται κυρίως στὸ γεγονὸς ὅτι ἀποτελοῦσε μέρος τοῦ εὐρύτερου θρησκευτικοῦ καὶ πολιτιστικοῦ τοπίου τῆς Ἀττικῆς, τὸ ὁποῖο ἐπηρεάστηκε ἀπὸ τὴν κρίση τοῦ 3ου αἰώνα.

8\. Ἡ Βοιωτία καὶ ἡ περιοχή τῶν Θερμοπυλῶν

Ἡ Βοιωτία καὶ ἡ περιοχή τῶν Θερμοπυλῶν εἶχαν μεγάλη στρατηγικὴ σημασία, καθώς συνέδεαν τὴ νότια Ἑλλάδα μὲ τὴν κεντρικὴ καὶ τὴ βόρεια χώρα.

Ἡ γενικὴ ἀποδυνάμωση τῆς ρωμαϊκῆς ἄμυνας ἐπηρέασε τὴν ἀσφάλεια τῶν πόλεων καὶ τῶν περασμάτων. Ὡστόσο, οἱ διαθέσιμες πηγὲς δὲν προσφέρουν ἀρκετὰ στοιχεῖα γιὰ νὰ περιγράψουμε μὲ βεβαιότητα συγκεκριμένες ἐπιχειρήσεις τῶν Ἐρούλων σὲ κάθε μία ἀπὸ αὐτὲς τὶς περιοχές.

9\. Οἱ ἱστορικὲς πηγὲς καὶ τὰ ἀρχαιολογικὰ τεκμήρια

Βασικὴ πηγὴ γιὰ τὰ γεγονότα τῆς περιόδου εἶναι τὸ ἔργο τοῦ ΖΩΣΙΜΟΥ, ὁ ὁποῖος περιγράφει τὶς ἐπιδρομὲς τῶν βαρβαρικῶν φύλων καὶ τὴν κρίση τῆς αὐτοκρατορίας.

Ἰδιαίτερη σημασία ἔχουν καὶ τὰ ἀποσπάσματα τοῦ Δέξιππου, Ἀθηναίου ἱστορικοῦ καὶ σύγχρονου τῶν γεγονότων. Τὸ ἔργο του δὲν σώζεται ὁλόκληρο, ἀλλὰ τὰ σωζόμενα ἀποσπάσματα προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες γιὰ τὴν ἐπιδρομὴ καὶ τὴν ἄμυνα τῶν Ἑλλήνων.

Σημαντικὴ πηγή, ἀλλὰ μὲ ἀνάγκη προσεκτικῆς χρήσης, εἶναι καὶ ἡ Historia Augusta, ἡ ὁποία περιλαμβάνει πληροφορίες γιὰ τὴ βασιλεία τοῦ Γαλλιηνοῦ.

Τὰ ἀρχαιολογικὰ δεδομένα συμπληρώνουν τὶς γραπτὲς μαρτυρίες. Ἰδιαίτερα σημαντικὰ εἶναι:

* Τὰ ἴχνη καταστροφῆς καὶ ἀναδιοργάνωσης στὴν Ἀθήνα.

* Ἡ κατασκευὴ τοῦ Ὑστερορωμαϊκοῦ Τείχους.

* Ἡ ἐπαναχρησιμοποίηση ἀρχιτεκτονικῶν μελῶν παλαιότερων κτιρίων.

* Οἱ μεταβολὲς στὴν κατοίκηση καὶ στὴ λειτουργία δημόσιων χώρων (μεταφορὰ τῆς πόλης ἀνατολικώτερα  στὴ σημ.συνοικία τῆς ΠΛΑΚΑΣ).

Χρειάζεται, ὡστόσο, προσοχὴ στὴν ἐρμηνεία τῶν εὑρημάτων. Μία στρωματογραφικὴ καταστροφὴ τοῦ 3ου αἰώνα δὲν συνδέεται αὐτόματα μὲ τοὺς Ἐρούλους, ἐὰν δὲν ὑπάρχουν πρόσθετα χρονολογικὰ καὶ ἱστορικὰ τεκμήρια.

10\. Οἱ συνέπειες τῆς ἐπιδρομῆς στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο

Ἡ ἐπιδρομὴ τοῦ 267 μ.Χ. εἶχε συνέπειες ποὺ ξεπέρασαν τὴν ἄμεση καταστροφὴ κτηρίων καὶ ὑποδομῶν.

Πρῶτον, ἀποκάλυψε τὴν ἀδυναμία τῆς ρωμαϊκῆς διοίκησης νὰ προστατεύσει ἀποτελεσματικὰ τὶς ἑλληνικὲς πόλεις. Δεύτερον, ἐνίσχυσε τὴν ἀνάγκη γιὰ νέες ὀχυρώσεις καὶ περιορισμό τῶν κατοικημένων περιοχῶν μέσα σὲ πιὸ ἀσφαλῆ τείχη. Τρίτον, ἐπηρέασε τὴν οἰκονομικὴ καὶ κοινωνικὴ ζωή, καθώς ἡ ἀνασφάλεια δυσκόλευε τὶς μεταφορές, τὸ ἐμπόριο καὶ τὴν ἀγροτικὴ παραγωγή.

Ἡ Ἀθήνα ἀποτελεῖ χαρακτηριστικὸ παράδειγμα αὐτῆς τῆς μετάβασης. Ἡ πόλη συνέχισε νὰ κατοικεῖται καὶ νὰ διατηρεῖ τὴν πνευματική της σημασία, ἀλλὰ ἡ πολεοδομική της μορφὴ μεταβλήθηκε σημαντικά.

Ἡ ἐπιδρομὴ δὲν σήμανε τὸ τέλος τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ, ἀλλὰ ἀποτέλεσε ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικὰ γεγονότα ποὺ ἐπιτάχυναν τὶς μεταβολὲς στὶς πόλεις τῆς ὕστερης ἀρχαιότητας.

Συμπέρασμα

Ἡ ἐπιδρομὴ τῶν Ἐρούλων τὸ 267 μ.Χ. ἀποτελεῖ ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικότερα πολεμικὰ γεγονότα τοῦ 3ου αἰώνα στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο. Ἡ καταστροφὴ τῆς Ἀθήνας καὶ ἡ ἀνάγκη κατασκευῆς νέων ὀχυρώσεων ἀποτελοῦν σαφῆ σημάδια τῆς σοβαρότητας τῆς ἐπιδρομῆς.

Παράλληλα, ἡ ἐξέταση τῆς Σπάρτης, τῆς Ὀλυμπίας, τῆς Ἐλευσίνας, τῆς Κορίνθου καὶ ἄλλων περιοχῶν δείχνει ὅτι οἱ συνέπειες τῆς περιόδου πρέπει νὰ μελετῶνται μέσα στὸ εὐρύτερο πλαίσιο τῆς ἀνασφάλειας καὶ τῆς πολιτικῆς κρίσης. 

Βιβλιογραφία – Ἀρχαῖες πηγές καὶ σύγχρονες μελέτες

Ἀρχαίες πηγές

* Ζώσιμος, Νέα Ἱστορία, βιβλίο Α΄, κεφ. 29–33.

* Δέξιππος, Ἱστορικά (σωζόμενα ἀποσπάσματα), FGrHist 100.

* Historia Augusta, Gallieni Duo, κεφ. 13.

Νεώτερη βιβλιογραφία

* Alföldi, A. (1929), Studien zur Geschichte der Weltkrise des 3. Jahrhunderts nach Christus.

* Baynes, N. H. (1943), The Decline of the Roman Power in Western Europe.

* Frantz, A. (1988), The Athenian Agora: Late Antiquity, A.D. 267–700.

* Potter, D. S. (2004), The Roman Empire at Bay, AD 180–395.