Ἡ Θεωρία τοῦ Ὑψηλοῦ στό "Περὶ ὕψους" τοῦ Ψευδο-Λογγίνου.




1. Εἰσαγωγή: Φιλολογικὰ Προβλήματα καὶ Ἱστορικὸ Πλαίσιο.
Τὸ Περὶ ὕψους συνιστᾶ ἕνα ἀπὸ τὰ πλέον ἐπιδραστικὰ κείμενα τῆς ἀρχαίας αἰσθητικῆς θεωρίας, μολονότι ἡ ταυτότητα τοῦ δημιουργοῦ του παραμένει ἄγνωστη. Ἡ χειρόγραφη παράδοση, μὲ ἐπίκεντρο τὸν παρισινὸ κώδικα Parisinus Graecus 2036 (10ος αἰ.), ἀποδίδει τὸ ἔργο εἴτε στὸν Διονύσιο Ἁλικαρνασσέα εἴτε στὸν νεοπλατωνικὸ φιλόσοφο Κάσσιο Λογγῖνο (3ος αἰ. μ.Χ.). Ὡστόσο, τὰ ἐσωτερικὰ κριτήρια τοῦ κειμένου —ὅπως ἡ ἀντιπαράθεση μὲ τὸ ὁμώνυμο, χαμένο σήμερα, σύγγραμμα τοῦ Καικιλίου ἀπὸ τὴν Καλή Ἀκτὴ καὶ οἱ ἀναφορὲς στὴν πολιτικὴ καὶ ρητορικὴ παρακμὴ τῆς ἐποχῆς— τεκμηριώνουν τὴ συγγραφή του στὸν 1ο αἰῶνα μ.Χ. 
Ὁ συγγραφέας, συμβατικὰ ἀναφερόμενος ὡς Ψευδο-Λογγῖνος, συντάσσει τὴν πραγματεία του ὡς ἐπιστολὴ πρὸς τὸν Ρωμαῖο μαθητή του Ποστούμιο Τερεντιανό, μὲ σκοπὸ νὰ προσδιορίσει τὰ οὐσιώδη χαρακτηριστικὰ τοῦ ὑψηλοῦ ὕφους (ὕψος), πέρα ἀπὸ τὴ στενὴ τεχνοκρατικὴ προσέγγιση τῶν ρητορικῶν ἐγχειριδίων.
2. Ἀπὸ τὴν Πειθὼ στὴν Ἔκσταση: Ὁ Ὁρισμὸς τοῦ Ὕψους.
Στὴν ἀφετηρία τῆς πραγματείας του, ὁ Ψευδο-Λογγῖνος προβαίνει σὲ μία ριζοσπαστικὴ ἐννοιολογικὴ τομή. Ἐνῶ ἡ κλασικὴ ρητορικὴ παράδοση (ἀπὸ τὸν Ἀριστοτέλη ἕως τοὺς ἑλληνιστικοὺς τεχνογράφους) ὅριζε ὡς κύριο σκοπὸ τοῦ λόγου τὴν πειθώ (πιθανόν), ὁ συγγραφέας τοῦ Περὶ ὕψους ὑποστηρίζει ὅτι τὸ ἀληθινὸ μεγαλεῖο τοῦ λόγου δὲν πείθει ἁπλῶς τὸν ἀκροατή, ἀλλὰ τὸν ὁδηγεῖ σὲ ἔκσταση («οὐ γὰρ εἰς πειθὼ τοὺς ἀκροωμένους ἀλλ’ εἰς ἔκστασιν ἄγει τὰ ὑπερφυᾶ», 1.4).
Ἡ αἰσθητικὴ αὐτὴ ἐμπειρία λειτουργεῖ αἰφνιδιαστικὰ καὶ ἀκατανίκητα, ὅπως ὁ κεραυνὸς ποὺ διασκορπίζει τὰ πάντα στὸ πέρασμά του. Τὸ ὕψος δὲν ἀποτελεῖ ἕνα ἁπλὸ διακοσμητικὸ στοιχεῖο ἢ ἕνα ἀπὸ τὰ παραδοσιακὰ «γένη» τοῦ ὕφους (ἰσχνόν, μέσον, ἁδρόν), ἀλλὰ τὴν ἀκρότητα καὶ τὴν ὑπεροχὴ κάθε λογοτεχνικῆς ἔκφρασης ποὺ ἐξασφαλίζει στὸν συγγραφέα τὴν ὑστεροφημία καὶ τὴν ἀθανασία.
3. Ἡ Διαλεκτικὴ Φύσεως καὶ Τέχνης καὶ οἱ Πέντε Πηγές.
Ἕνα κεντρικὸ μεθοδολογικὸ ἐρώτημα ποὺ ἀπασχολεῖ τὸν Ψευδο-Λογγῖνο εἶναι κατὰ πόσον τὸ ὕψος ἐπιδέχεται διδασκαλία (τέχνη) ἢ ἀποτελεῖ ἀποκλειστικὸ προνόμιο τῆς ἔμφυτης μεγαλοφυΐας (φύσις). Ὁ συγγραφέας ἀπορρίπτει τὸν ἄκρατο νατουραλισμὸ ποὺ θεωρεῖ ὅτι οἱ κανόνες εὐνουχίζουν τὴ δημιουργικότητα, ἐπισημαίνοντας ὅτι ἡ ἀχαλίνωτη φύση χωρὶς τὴ ρύθμιση τῆς τέχνης κινδυνεύει νὰ ἐκπέσει στὸν στόμφο, τὸ κενὸ πάθος (παρένθυρσον) ἢ τὴ μειρακιώδη ἐπιτήδευση. Ἡ τέχνη λειτουργεῖ ὡς χαλινὸς καὶ ἀντίβαρο, προσφέροντας τὴ μέθοδο ποὺ ἀναδεικνύει τὴ φυσικὴ προδιάθεση.
Στὴ βάση αὐτῆς τῆς σύνθεσης, ὁ Ψευδο-Λογγῖνος κωδικοποιεῖ τὶς πέντε πηγὲς τῆς ὑψηγορίας (κεφ. 8), διακρίνοντάς τες σὲ δύο φυσικὲς καὶ τρεῖς τεχνικές:
Κατηγορία Πηγὴ τοῦ Ὕψους Περιεχόμενο καὶ Λειτουργία
Φυσικὲς Προδιαθέσεις 1. Τὸ περὶ τὰς νοήσεις ἁδρεπήβολον Ἡ πνευματικὴ εὐρωστία καὶ ἡ ἱκανότητα σύλληψης μεγάλων, βαρυσήμαντων ἰδεῶν.
Φυσικὲς Προδιαθέσεις 2. Τὸ σφοδρὸν καὶ ἐνθουσιῶδες πάθος Ἡ γνήσια, πηγαία συγκινησιακὴ φόρτιση ποὺ ἐμπνέει καὶ διαποτίζει τὸν λόγο.
Τεχνικὲς Δεξιότητες 3. Ἡ ποιὰ τῶν σχημάτων πλάσις Ἡ λειτουργικὴ χρήση τῶν σχημάτων διανοίας καὶ λέξεως (π.χ. ἀποστροφή, ὑπερβατόν, ἀσύνδετο).
Τεχνικὲς Δεξιότητες 4. Ἡ γενναία φράσις Ἡ ἐπιλογὴ ἐκλεκτῶν λέξεων, οἱ τολμηρὲς μεταφορὲς καὶ ἡ καλλιέπεια.
Τεχνικὲς Δεξιότητες 5. Ἡ ἐν ἀξιώματι καὶ διάρσει σύνθεσις Ἡ ἁρμονικὴ καὶ ρυθμικὴ διάταξη τῶν λέξεων ποὺ προσδίδει μεγαλοπρέπεια στὴν περίοδο.
4. Ἠθικὴ Θεμελίωση καὶ Συγκριτικὴ Κριτική.
Ἡ σημαντικώτερη ἴσως φιλοσοφικὴ τομὴ τοῦ Περὶ ὕψους ἔγκειται στὴ σύνδεση τῆς αἰσθητικῆς ποιότητας μὲ τὸ ἠθικὸ ἀνάστημα τοῦ δημιουργοῦ. Ὁ Ψευδο-Λογγῖνος διατυπώνει τὸ περίφημο ἀπόφθεγμα: «ὕψος μεγαλοφροσύνης ἀπήχημα» (9.2), ὑποστηρίζοντας ὅτι εἶναι ἀδύνατον ἄνθρωποι μὲ ταπεινὰ καὶ δουλοπρεπῆ φρονήματα νὰ παραγάγουν ἔργα ἄξια ἀθανασίας. Ἡ παρακμὴ τῆς ρητορικῆς στὴν ἐποχή του δὲν ἀποδίδεται στὴν ἀπώλεια τῆς δημοκρατικῆς ἐλευθερίας, ὅπως ὑποστήριζαν ἄλλοι διανοητές, ἀλλὰ στὴν ἠθικὴ διάβρωση ποὺ ἐπιφέρουν ἡ φιλοχρηματία καὶ ἡ φιληδονία (κεφ. 44).
Αὐτὸ τὸ κριτήριο καθοδηγεῖ καὶ τὴ συγκριτικὴ λογοτεχνικὴ κριτικὴ τοῦ ἔργου. Ὁ συγγραφέας προτιμᾶ τὴν «ἀνομοιομερῆ» μεγαλοφυΐα ποὺ ριψοκινδυνεύει καὶ ἐνίοτε σφάλλει (ὅπως ὁ Ὅμηρος, ὁ Πλάτων, ὁ Πίνδαρος καὶ ὁ Δημοσθένης), ἔναντι τῆς ἄψογης ἀλλὰ ἄψυχης τεχνικῆς τελειότητας (ὅπως ὁ Ἀπολλώνιος ὁ Ρόδιος ἢ ὁ Ὑπερείδης). 
Μέσα ἀπὸ συγκρίσεις —ὅπως αὐτὴ μεταξὺ τοῦ Δημοσθένη (ποὺ παρομοιάζεται μὲ κεραυνό) καὶ τοῦ Κικέρωνα (ποὺ παρομοιάζεται μὲ ἐξαπλούμενη πυρκαγιά)— ὁ Ψευδο-Λογγῖνος ἀναδεικνύει τὴν ὑπεροχὴ τοῦ ἀπροσδόκητου καὶ τοῦ συγκλονιστικοῦ. 
Ἐξίσου ἀξιοσημείωτη εἶναι ἡ παράθεση χωρίων ἀπὸ τὴ Σαπφώ (τὸ γνωστὸ ποίημα Φαίνεταί μοι κῆνος) καθὼς καὶ ἀπὸ τὴν ἑβραϊκὴ Γένεση («Γενηθήτω φῶς, καὶ ἐγένετο»), γεγονὸς ποὺ μαρτυρεῖ τὸν κοσμοπολιτισμὸ καὶ τὴν αἰσθητικὴ εὐρύτητα τοῦ συγγραφέα.
5. Συμπεράσματα καὶ Νεώτερη Πρόσληψη τοῦ ἔργου.
Τὸ Περὶ ὕψους ὑπερβαίνει τὰ ὅρια τῆς ἀρχαίας τεχνογραφίας, θεμελιώνοντας μία αἰσθητικὴ ποὺ ἐπικεντρώνεται στὴν ψυχολογικὴ ἐπίδραση τοῦ ἔργου τέχνης στὸν δέκτη. Ἡ ἐπίδρασή του ὑπῆρξε καταλυτικὴ μετὰ τὴ μετάφρασή του στὰ γαλλικὰ ἀπὸ τὸν Nicolas Boileau τὸ 1674 (Traité du sublime). Ἡ ἔννοια τοῦ Sublime ἔγινε κεντρικὸς ἄξονας στὴ φιλοσοφία τοῦ 18ου αἰώνα, ἐμπνέοντας τὸν Edmund Burke (A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful, 1757) καὶ τὸν Immanuel Kant (Κριτικὴ τῆς Κριτικῆς Δυνάμεως, 1790), οἱ ὁποῖοι ἀντιπαρέβαλαν τὸ «Ὑψηλὸ» πρὸς τὸ «Ὡραῖο» καὶ προετοίμασαν τὸ θεωρητικὸ ἔδαφος γιὰ τὴν ἔλευση τοῦ Ρομαντισμοῦ.

Ἐνδεικτικὴ Βιβλιογραφία
  • Πρωτότυπο Κείμενο & Σχολιασμένες Ἐκδόσεις:
    • Russell, D. A. (ἐπιμ.), ‘Longinus’ On the Sublime, Oxford: Clarendon Press, 1964.
    • Mazzucchi, C. M. (ἐπιμ.), Dionisio Longino. Del sublime, Milano: Vita e Pensiero, 2010.
  • Δευτερογενὴς Βιβλιογραφία:
    • Halliwell, S., Between Ecstasy and Truth: Interpretations of Greek Poetics from Homer to Longinus, Oxford: Oxford University Press, 2011.
    • Heath, M., «Longinus, On Sublimity», Proceedings of the Cambridge Philological Society 45 (1999), σσ. 43-74.
    • Porter, J. I., The Sublime in Antiquity, Cambridge: Cambridge University Press, 2016.
    • Κοπιδάκης, Μ. Ζ. (μτφρ. – εἰσ. – σχόλια), Περὶ ὕψους, Ἡράκλειο: Βικελαία Δημοτικὴ Βιβλιοθήκη, 1990.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

1974: Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΛΗΘΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΔΟΣΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ & ΤΗΝ ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΣΗ.

ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ (Διαμαντῆς Κούτουλας)

Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΛΗΘΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ 21η ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1967