ΔΥΪΣΜΟΣ vs ὙΛΟΜΟΡΦΙΣΜΟΥ : Ἡ ΔΙΑΦΟΡΑ ΠΛΑΤΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ἈΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗΣ ἈΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ
Ἡ ἀντίληψη γιὰ τὴ φύση τοῦ ἀνθρώπου ἀποτελεῖ ἕνα ἀπὸ τὰ βαθύτερα σημεῖα ρήξης ἀνάμεσα στὸν Πλάτωνα καὶ τὸν μαθητή του, τὸν Ἀριστοτέλη. Ἐνῶ καὶ οἱ δύο φιλόσοφοι ἀναζητοῦν τὴν ἀλήθεια καὶ τὴν ἠθικὴ τελείωση, ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο ὁρίζουν τὴ σχέση ἀνάμεσα στὴν ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα ὁδηγεῖ σὲ δύο ριζικὰ διαφορετικὲς ἀνθρωπολογικὲς θεωρίες: τὸν πλατωνικὸ δυϊσμὸ καὶ τὸν ἀριστοτελικὸ ὑλομορφισμό.
Γιὰ τὸν Πλάτωνα, ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἕνα διχασμένο ὄν, ἀποτέλεσμα τῆς συνάντησης δύο ἐντελῶς διαφορετικῶν οὐσιῶν. Ἡ ψυχὴ εἶναι ἄυλη, ἀθάνατη καὶ συγγενὴς μὲ τὸν αἰώνιο κόσμο τῶν Ἰδεῶν, ἐνῶ τὸ σῶμα εἶναι ὑλικό, φθαρτὸ καὶ παροδικό. Στὴ σκέψη του, τὸ σῶμα λειτουργεῖ ὡς δεσμωτήριο καὶ τάφος τῆς ψυχῆς («σῶμα-σῆμα»), ποὺ τὴ βαραίνει μὲ τὶς αἰσθήσεις καὶ τὶς ἐπιθυμίες του, ἐμποδίζοντάς την νὰ ἀντικρίσει τὴν καθαρὴ γνώση. Ἐπιπλέον, ἡ πλατωνικὴ ψυχὴ εἶναι τριμερής —χωρισμένη στὸ λογιστικό, τὸ θυμοειδὲς καὶ τὸ ἐπιθυμητικό— καὶ βρίσκεται σὲ διαρκῆ ἐσωτερικὴ σύγκρουση. Ἔτσι, ὁ σκοπὸς τοῦ ἀνθρώπου εἶναι ἡ σταδιακὴ ἀποδέσμευση ἀπὸ τὰ δεσμὰ τῆς σάρκας, ὥστε ἡ ψυχὴ νὰ ἐπιστρέψει καθαρὴ στὴν οὐράνια πατρίδα της.
Ἀντίθετα, ὁ Ἀριστοτέλης ἀπορρίπτει αὐτὸν τὸν διαχωρισμὸ καὶ θεμελιώνει τὸν ὑλομορφισμό. Σύμφωνα μὲ τὴ διδασκαλία του, κάθε ἔμβιο ὄν ἀποτελεῖ μία ἀδιαίρετη ἑνότητα ὕλης καὶ μορφῆς. Στὸν ἄνθρωπο, τὸ σῶμα εἶναι ἡ ὕλη, ἐνῶ ἡ ψυχὴ εἶναι ἡ μορφὴ καὶ ἡ ζωτικὴ ἐνέργεια («ἐντελέχεια») ποὺ τοῦ δίνει ζωή, ὀργάνωση καὶ σκοπό. Ἡ ψυχὴ δὲν εἶναι ἕνας ξένος ἐπισκέπτης φυλακισμένος στὸ σῶμα, ἀλλὰ ἡ ἴδια ἡ λειτουργία του· ὅπως ἡ ὅραση εἶναι ἡ ψυχὴ τοῦ ματιοῦ, ἔτσι καὶ ἡ ψυχὴ εἶναι ἡ οὐσία ὁλόκληρου τοῦ ζωντανοῦ ὀργανισμοῦ. Γιὰ τὸν Ἀριστοτέλη, ἡ ψυχὴ εἶναι ἑνιαία μὲ τρεῖς ἱεραρχικὲς δυνάμεις —τὴ θρεπτική, τὴν αἰσθητικὴ καὶ τὴ λογική— καὶ δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρξει χωριστὰ ἀπὸ τὸ σῶμα, μὲ τὸ ὁποῖο συνδέεται ὅπως τὸ ἀποτύπωμα τῆς σφραγίδας μὲ τὸ κερί.
Αὐτὴ ἡ θεμελιώδης διαφορὰ καθορίζει καὶ τὴν ἠθικὴ στάση τῶν δύο φιλοσόφων ἀπέναντι στὴ ζωή. Ὁ πλατωνικὸς δυϊσμὸς ὁδηγεῖ σὲ μία ἀσκητικὴ φυγὴ ἀπὸ τὸν αἰσθητὸ κόσμο, θεωρώντας τὴν ἀπελευθέρωση ἀπὸ τὸ σῶμα ὡς τὴν ὕψιστη ἀρετή. Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, ὁ ἀριστοτελικὸς ὑλομορφισμὸς συμφιλιώνει τὸν ἄνθρωπο μὲ τὴ βιολογικὴ καὶ κοινωνική του φύση. Ἡ εὐδαιμονία δὲν κατακτᾶται μὲ τὴν ἄρνηση τοῦ σώματος, ἀλλὰ μὲ τὴν ἁρμονικὴ συνεργασία ὅλων τῶν δυνάμεων τῆς ψυχῆς ὑπὸ τὴν καθοδήγηση τοῦ ὀρθοῦ λόγου, μέσα στὴν ὀργανωμένη πολιτικὴ κοινότητα.
