Προσωδία: ΠΩΣ ΜΙΛΟΥΣΑΝ ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΤΩΝ ΚΛΑΣΣΙΚΩΝ ΧΡΟΝΩΝ.

Δὲν ὑπῆρχαν φυσικὰ, μαγνητόφωνα κλπ τεχνικὰ μέσα στὴν ἀρχαιότητα , ὥστε νὰ ἔχουμε μιὰ ΑΜΕΣΗ ἀντίληψη τῆς προφορᾶς τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς τῶν ΚΛΑΣΣΙΚΩΝ ΧΡΟΝΩΝ, ὄμως ὑπάρχουν ἀρκετὲς ΕΜΜΕΣΕΣ (φιλολογικές) μαρτυρίες ποὺ μᾶς κάνουν νὰ ΥΠΟΨΙΑΣΤΟΥΜΕ τὴν προσῳδιακὴ προφορὰ τῆς  ἀρχαίας ἑλληνικῆς κατὰ τὴν κλασσικὴ περίοδο.

Ἰδοὺ λοιπὸν τρεῖς φιλολογικὲς μαρτυρίες ποὺ ἀποκαλύπτουν τὴν προσῳδικὴ  προφορὰ τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς :

1) σὲ ἕνα ἀπόσπασμα κωμῳδίας τοῦ ΚΡΑΤΙΝΟΥ ἀναφέρεται  ὁ ἦχος τοῦ βελάσματος τοῦ προβάτου ὡς "βῆ—βῆ" ·

" ὁ δʹ ἠλίθιος ὥσπερ πρόβατον, βῆ ,βῆ λέγων βαδίζει"(ΚΡΑΤΙΝΟΣ, Kock, CAF,43),

πρᾶγμα ποὺ σημαίνει ὅτι τὸ  "η" προφερόταν ὡς δύο "ε" καὶ τὸ  "β"  ὡς "b" (βῆ =μπέε). Παρόμοια  παραδίδει καὶ ὁ Ἀριστοφάνης : " θύειν με μέλλει καὶ κελεύει βῆ λέγειν"(ΑΠΟΣΠ.642).

2)  Γράφει ὁ Ἀριστοφάνης στούς "ΒΑΤΡΑΧΟΥΣ"   ποὺ ἀνέβηκαν  τὸ 405πΧ —καὶ τὸ παραδίδει καὶ ὁ ἀρχαῖος σχολιαστὴς* τοῦ Εὐριπίδη  —ὅτι ὁ ἠθοποιὸς ΗΓΕΛΟΧΟΣ στὸν στίχο 279 τῆς τραγῳδίας τοῦ Εὐριπίδη "ΟΡΕΣΤΗΣ" (ποὺ παρουσιάστηκε τὸ 408πΧ)  ἀντὶ νὰ πεῖ "γαλήνʹ ὁρῶ " δηλ. "γαλήνη {=γαληνά} βλέπω" μὲ ΟΞΕΙΑ , εἶπε "γαλῆν ὁρῶ"  μὲ ΠΕΡΙΣΠΩΜΕΝΗ , δηλ. "ΝΥΦΙΤΣΑ βλέπω" , καὶ τὸ κοινὸ βεβαίως ἔσκασε στὰ γέλια : "ὥσπερ Ἡγέλοχος ἡμῖν λέγειν , ἐκ κυμάτων γάρ αὖθις αὖ γαλῆν ὁρῶ.."  (ΑΡΙΣΤ. ΒΑΤΡΑΧΟΙ, 304).

3) Ὁ Κικέρων εἰρωνεύτηκε κάποτε στὸ δικαστήριο ἕναν Ἕλληνα μάρτυρα , ὀ ὁποῖος ἐπρόφερε τὸ Φ τοῦ ὀνόματος του ὠς PH (=πχ) Γράφει ὁ ΚΟΪΝΤΙΛΙΑΝΟΣ :

" nam contra Graeci aspirare F ut Φ solent"

( Quntilianus, i, 4,14). 

Γίνεται ἀντιληπτὸ τώρα γιατὶ πολλὲς ἑλληνογενεῖς λέξεις μὲ ἀρχικὸ σύμφωνο τὸ "φ" , στὰ ἀγγλικὰ γράφονται μὲ "ph"

 (πχ φυσικὴ, physics καὶ πῶς προέκυψαν οἰ ΔΑΣΥΝΣΕΙΣ τῆς μορφῆς : ἐπί+ἱππος> ἐπ+ἱππος=ἔΦιππος (Π +h = ph= φ )

Ἀπὸ αὐτὲς τὶς τρεῖς προαναφερθεῖσες φιλολογικὲς μαρτυρίες (ὑπάρχουν βεβαίως κι ἄλλες) ἐξάγεται τὸ συμπέρασμα ότι στὴν προφορὰ τῆς κλασσικῆς ἑλληνικῆς ὑπῆρχε ΠΡΟΣΩΔΙΑ δηλ. διαφορποίηση βραχέων —μακρῶν ( πχ  Η=ΕΕ) , διφθόγγων, τόνων καὶ πνευμάτων ,"βαρύτερη" προφορὰ τῶν συμφώνων (Β=ΜΠ, Φ=ΠΧ) κλπ. 

Ὅλα τὰ παραπάνω ἄρχισαν νὰ ἀλλάζουν μετὰ τὶς Κατακτήσεις τοῦ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ, ὅταν ἡ ἑλληνικὴ διεδὸθη στὰ πέρατα τοῦ κόσμου κι ἔγινε ἡ LINGUA FRANCA τῆς ἐποχῆς. 

Ἀπόδειξη γι αύτὸ εἶναι ἕνα χωρίο τοῦ ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΥ γύρω στὸ 200‒250μΧ , στὸ ὁποῖο ἀναφέρεται ὅτι ἐνῶ στὴν πολη τῶν Ἀθηνῶν εἶχε  ἀλλοιωθεῖ ἡ ἀρχαία προφορὰ λόγῳ τῆς εἰσροῆς πολλῶν ξένων φοιτητῶν κλπ {=ΠΑΡΑΦΘΕΙΡΟΝΤΑΙ ΠΑΡ'ΑΥΤΩΝ ΤΗΝ ΦΩΝΗΝ},

 ἡ ενδοχώρα "ΤΗΝ ΑΚΡΑΝ ΑΤΘΙΔΑΝ ΑΠΟΨΑΛΛΕΙ" δηλ. διατηροῦσε ἀκόμα τὴν  ἀρχαία προσωδία  τῆς ἀττικῆς {=ΑΤΘΙΔΑ} διαλἐκτου :

"ἡ μεσογεία’ ἔφη ‘τῆς Ἀττικῆς ἀγαθὸν διδασκαλεῖον ἀνδρὶ βουλομένῳ διαλέγεσθαι, οἱ μὲν γὰρ ἐν τῷ ἄστει Ἀθηναῖοι μισθοῦ δεχόμενοι Θρᾴκια καὶ Ποντικὰ μειράκια καὶ ἐξ ἄλλων ἐθνῶν βαρβάρων ξυνερρυηκότα παραφθείρονται παρ᾽ αὐτῶν τὴν φωνὴν μᾶλλον ἢ ξυμβάλλονταί τι αὐτοῖς ἐς εὐγλωττίαν, ἡ μεσογεία δὲ ἄμικτος βαρβάροις οὖσα ὑγιαίνει αὐτοῖς ἡ φωνὴ καὶ ἡ γλῶττα τὴν ἄκραν Ἀτθίδα ἀποψάλλει." (ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ, ΒΙΟΙ ΣΟΦΙΣΤΩΝ, Β’, 62).

[ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ:

ἡ ἐνδοχώρα τῆς Ἀττικῆς, εἶπε, εἶναι ἕνα καλὸ σχολεῖο γιὰ ἕναν ἄνθρωπο ποὺ θέλει νὰ μάθει νὰ μιλάει σωστά. Διότι οἱ Ἀθηναῖοι ποὺ βρίσκονται στὴν πόλη, ἐπειδὴ δέχονται μὲ ἀμοιβὴ Θρᾶκες, Πόντιους νέους καὶ ἀνθρώπους ἀπὸ ἄλλα βαρβαρικὰ ἔθνη ποὺ ἔχουν συρρεύσει ἐκεῖ, ἀλλοιώνουν ἐξαιτίας τους περισσότερο τὴν προφορὰ καὶ τὸν τρόπο ἐκφορᾶς τῆς ὁμιλίας τους, παρὰ συνεισφέρουν κάτι σὲ αὐτοὺς γιὰ νὰ γίνουν εὔγλωττοι. Ἀντίθετα, ἡ ενδοχώρα (ἠ μεσογεία) ἐπειδὴ εἶναι ἀπαλλαγμένη ἀπὸ βαρβάρους, διατηρεῖ ὑγιῆ τὴ φωνὴ καὶ τὴ γλῶσσα τους καὶ τοὺς κάνει νὰ προφέρουν τὴν καθαρότατη τὴν ἀρχαία ἀττικὴ διάλεκτο.]

ΕΠΙΜΥΘΙΟ.

 Ἡ μεγαλὐτερη ἀλλαγὴ πού ἔγινε στὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα ἀφοροῦσε στὴν προφορὰ καὶ ἔλαβε χώρα στὰ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΑ  χρόνια , ὅταν —μετὰ τὶς κατακτήσεις  τοῦ Ἀλεξάνδρου—οἰκειοποιήθηκε τὴν  ἑλληνικὴ,  ὅλη σχεδὸν ἡ τότε γνωστὴ οἰκουμένη. 

Τότε ἄρχισε νὰ δημιουργεῖται  ἡ σημερινὴ ΤΟΝΙΚΗ (ἤ, ὄπως ὀνομάζεται, ἰωτακισμένη) προφορά, τότε δηλ. γεννήθηκε ἡ ΝΕΑ ἑλληνικὴ γλῶσσα.

 Ὁπότε ἡ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΤΟΣΟ ΝΕΑ, ΑΦΟΥ ΕΧΕΙ ΗΛΙΚΙΑ 2000 ΧΡΟΝΩΝ...

———————————————————————

ΥΓ. Η ΕΡΑΣΜΙΚΗ ΑΝΑΣΥΝΘΕΣΗ.

 ΔΕΝ μπορεῖ νὰ ὑποστηρίξει κανεὶς ὅτι ἡ  ΕΠΑΝΑΣΥΝΘΕΣΗ  τῆς ἀρχαιοελληνικῆς ΠΡΟΣΩΔΙΑΚΗΣ προφορᾶς ἀπὸ τὸν ΕΡΑΣΜΟ (1528 μΧ) ,ἡ λεγόμενη ΕΡΑΣΜΙΚΗ ΠΡΟΦΟΡΑ— μὲ  τὴν ὁποία ἀπὸ τὀτε  διδάσκονται  τὰ ἄρχαῖα ἑλληνικὰ οἱ Δυτικοί—  εἶναι ὀρθὴ γιὰ δύο λόγους :

Α)  δὲν ξεχωρίζει προχριστιανικὰ ἀπὸ μεταχριστιανικὰ ἑλληνικὰ κείμενα, ὅταν γνωρίζουμε ἀπὸ τὴν πρωτοβυζαντινὴ ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΑ ὅτι ΗΔΗ τότε  ἡ προφορὰ ἦταν πιὰ ΤΟΝΙΚΗ .

Συνεπῶς δὲν εἶναι ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΩΣ ΟΡΘΟ νὰ διαβάζονται κείμενα τοῦ ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ, τοῦ ΑΡΡΙΑΝΟΥ  ἢ τοῦ Μ.ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ μὲ τὴν ἐρασμικὴ προφορὰ διότι ἁπλᾶ τότε εἶχε  ΗΔΗ χαθεῖ κατὰ τὸ μᾶλλλον ἢ ἦττον ἡ ΑΡΧΑΙΑ ΠΡΟΣΩΔΙΑ.

  Ὅπως προανέφερα, Η ΠΡΟΦΟΡΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΡΧΙΣΕ  ΝΑ ΑΛΛΑΖΕΙ ΤΑ  ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΙ ΑΠΟ ΠΡΟΣΩΔΙΑΚΗ ΕΓΙΝΕ ΤΟΝΙΚΗ ΟΠΩΣ ΕΙΝΑΙ ΣΗΜΕΡΑ καὶ στὰ πρωτοβυζαντινὰ χρόνια ἡ ἀλλαγὴ αὐτὴ ΕΧΕΙ ΗΔΗ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΙ.

Β) ἀκόμα καὶ στὴν προφορὰ τῆς ἑλληνικῆς τῶν κλασσικῶν χρόνων , ἡ ἐρασμικὴ ἐπανασύνθεση ΑΓΝΟΕΙ ΤΗΝ ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΜΕΤΑΞΥ ΓΝΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΝΟΘΩΝ ΔΙΦΘΟΓΓΩΝ (νόθους διφθόγγους ὀνομάζουμε ἐκείνους ποὺ προέρχονται ἀπὸ φθογγικὰ πάθη πχ.τὸνς>τούς,  ἐσμί> εἰμί =ΑΝΤΕΚΤΑΣΗ). 

_____

* " κεκωμῴδηται ὁ στίχος διὰ  Ἡγέλοχον τὸν ὑποκριτήν·  οὐ γὰρ φθάσαντα διελεῖν τὴν συναλοιφήν, ἐπιλείψαντος τοῦ πνεύματος ,τοῖς ἀκροωμένοις τὴν γαλῆν δόξαι λέγειν τὸ ζῶον, οὐχὶ τὰ γαληνά. "  ( Σχ.ΕΥΡΙΠ. ΕΙΣ ΟΡΕΣΤΗΝ, V.269)

___________________

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ :

Μπαμπινιώτης Γ., 1985. Ἱστορικὴ Γραμματικὴ Ἀρχαίας Ἐλληνικῆς Γλώσσας. 1. Φωνολογία.

Μπαμπινιώτης Γ., 2017. Συνοπτικὴ Ἱστορία τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσας (Κέντρο Λεξικολογίας).

Allen W., 1968. Vox Graeca. A guide to the pronunciation of Classical Greek (Cambridge Univ.Press)

Kiparsky P, 1967, A phonological rule of Greek. Glotta, 44, 109-34

_________