ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΟΙΔΙΠΟΔΟΣ ΕΠΙ ΚΟΛΩΝῼ —Ἡ Σημασία τῆς Ἀποθέωσης τοῦ Οἰδίποδα.
Εἰσαγωγή.
Ὁ Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ ἀποτελεῖ τὸ κύκνειο ἆσμα τοῦ Σοφοκλῆ, ἕνα ἔργο ποὺ διδάχθηκε μετὰ τὸν θάνατο τοῦ ποιητῆ καὶ κουβαλάει τὸ βάρος μιᾶς ὁλόκληρης ἐποχῆς—τοῦ τέλους τοῦ Πελοποννησιακοῦ Πολέμου καὶ τῆς δύσης τῆς κλασικῆς Ἀθήνας. Ἐνῷ στὸν Οἰδίποδα Τύραννο ὁ κεντρικὸς ἥρωας βιώνει τὴν ἀπόλυτη πτώση, τὴν ἀποκάλυψη τοῦ μιάσματος καὶ τὴν αὐτοτύφλωση, στὸ ὑστερόγραφο αὐτὸ δρᾶμα ἡ πορεία ἀντιστρέφεται. Τὸ κέντρο βάρους μετατοπίζεται ἀπὸ τὴν τιμωρία στὴν ἀποκατάσταση. Ὁ τυφλός, ῥακένδυτος καὶ κυνηγημένος γέροντας δὲν φτάνει στὸν Κολωνὸ ὡς ἕνας παρίας, ἀλλὰ ὡς ἕνα πρόσωπο ποὺ κυοφορεῖ μιὰ μυστηριακὴ δύναμη. Ἡ τελικὴ ἀποθέωσή του, ὁ μετασχηματισμός του δηλαδὴ ἀπὸ μίασμα σὲ ἱερὸ προστάτη («χθόνιο δαίμονα»), συνιστᾶ μία ἀπὸ τὶς βαθύτερες θεολογικὲς καὶ πολιτικὲς στιγμὲς τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς γραμματείας.
1. Ἡ Μετάβαση ἀπὸ τὸ Μίασμα στὴν Ἁγιότητα.
Ἡ ὑπαρξιακὴ διάσταση τῆς ἀποθέωσης θεμελιώνεται στὴν ἐπανεκτίμηση τῆς ἐνοχῆς τοῦ Οἰδίποδα. Στὸν Κολωνό, ὁ ἥρωας ὑπερασπίζεται μὲ πάθος τὴν ἠθική του ἀθωότητα: τὰ ἐγκλήματά του, ἡ πατροκτονία καὶ ἡ αἱμομιξία, διαπράχθηκαν ἐν ἀγνοίᾳ του. Ἦταν τὸ θύμα ἑνὸς προδιαγεγραμμένου θείου σχεδίου. Ὁ πόνος τοῦ Οἰδίποδα, ἑπομένως, δὲν εἶναι πιά τὸ τίμημα μιᾶς τιμωρίας, ἀλλὰ ἕνα εἶδος μακροχρόνιας κάθαρσης.
Ἡ ἄφιξή του στὸ ἱερὸ ἄλσος τῶν Εὐμενίδων (τῶν πρώην Ἐρινύων) στὸν Κολωνὸ κουβαλάει ἕναν τεράστιο συμβολισμό. Ὁ χῶρος αὐτὸς εἶναι ἄβατος, τρομακτικὸς γιὰ τοὺς πολλούς, ἀλλὰ γιὰ τὸν Οἰδίποδα ἀποτελεῖ τὸ λιμάνι τῆς πεπρωμένης του. Ἡ συμφιλίωση τοῦ ἥρωα μὲ τὶς θεότητες τῆς ἐκδίκησης, ποὺ πλέον ἔχουν γίνει «Εὐμενίδες» (γλυκὰ ἀεράκια), σηματοδοτεῖ τὴν ὑπέρβαση τοῦ ἀνθρώπινου ῥύπου. Ὁ ἄνθρωπος ποὺ ὑπέφερε ὅσο κανένας ἄλλος, ἀνυψώνεται μέσα ἀπὸ τὰ δεινά του καὶ ἀποκτᾶ μία μεταφυσικὴ αἴγλη, ἀποδεικνύοντας ὅτι τὸ θεῖο δὲν ἐπιδιώκει μόνο τὴν τιμωρία, ἀλλὰ καὶ τὴν τελικὴ δικαίωση τῆς τραγικῆς ὕπαρξης.
2. Ἡ Πολιτικὴ καὶ Γεωστρατηγικὴ Σημασία γιὰ τὴν Ἀθήνα.
Ἡ ἀποθέωση τοῦ Οἰδίποδα δὲν εἶναι ἁπλῶς ἕνα ἀτομικό, μεταφυσικὸ γεγονός, ἀλλὰ ἔχει ἄμεσο πολιτικὸ ἀντίκτυπο. Στὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ θρησκεία, οἱ ἐξαιρετικοὶ νεκροὶ λάτρευαν ὡς «ἥρωες» καὶ ὁ τάφος τους θεωροῦταν πηγὴ προστασίας γιὰ τὴν πόλη ποὺ τοὺς φιλοξενοῦσε. Ὁ Οἰδίπους, διωκόμενος ἀπὸ τοὺς Θηβαίους καὶ τὸν Κρέοντα ποὺ θέλουν νὰ ἐκμεταλλευτοῦν τὸν μελλοντικὸ τάφο του, ἐπιλέγει νὰ χαρίσει τὸ σῶμα του καὶ τὴν εὐλογία του στὴν Ἀθήνα, ὡς ἀνταπόδοση γιὰ τὴν γενναιόδωρη φιλοξενία τοῦ βασιλιᾶ Θησέα.
Ὁ ΜΥΣΤΙΚΟΣ τόπος ἀποθέωσης τοῦ Οἰδίποδα, ὁ μετατρέπεται σὲ ἕνα «κρυπτὸν παλλάδιον», ἕνα μυστικὸ ὀχύρωμα τῆς Ἀθήνας ἀπέναντι στοὺς ἐχθρούς της, καὶ εἰδικὰ ἀπέναντι στὴν παραδοσιακὴ ἀντίπαλο, τὴ Θήβα.
Μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο, ὁ Σοφοκλῆς στέλνει ἕνα πολιτικὸ μήνυμα στοὺς συμπολίτες του: ἡ Ἀθήνα, παρὰ τὴν ἐπερχόμενη ἧττα της στὸν Πελοποννησιακὸ Πόλεμο, παραμένει ὁ χῶρος τοῦ δικαίου, τῆς εὐσέβειας καὶ τῆς προστασίας τῶν ἱκετῶν.
3. Ἡ Τελετουργικὴ καὶ Μυστηριακὴ Ἔξοδος.
Τὸ ἀποκορύφωμα τῆς ΑΠΟΘΕΩΣΗΣ ΤΟΥ ΟΙΔΙΠΟΔΑ συντελεῖται στὴν ἔξοδο τοῦ ἔργου, μέσα ἀπὸ τὴν ἀφήγηση τοῦ ἀγγέλου {=ἀγγελιαφόρου}.
Ἡ σκηνὴ τοῦ θανάτου τοῦ Οἰδίποδα ἔχει ἔντονα χαρακτηριστικὰ μιᾶς μυστηριακῆς μύησης, ποὺ θυμίζει τὰ Ελευσίνια Μυστήρια. Ὁ τυφλός, ποὺ μέχρι τότε χρειαζόταν τὴν καθοδήγηση τῆς Ἀντιγόνης, ξαφνικά, δεχόμενος ἕνα ἐσωτερικὸ θεῖο φῶς {=ΑΦΕΓΓΕΣ ΦΩΣ} σηκώνεται καὶ ὁδηγεῖ ὁ ἴδιος τὸν Θησέα καὶ τὰ παιδιά του πρὸς τὸν χῶρο τῆς μετάστασής του.
Ὁ θάνατός του δὲν συνοδεύεται ἀπὸ θρῆνο, ἀλλὰ ἀπὸ ἕναν μυστηριώδη θεϊκὸ ἀπόηχο. Μιὰ φωνὴ καλεῖ τὸν Οἰδίποδα («Ὦ Οἰδίπους, τί μέλλομεν χωρεῖν;»). Ἡ γῆ ἀνοίγει γιὰ νὰ τὸν δεχτεῖ ὄχι μὲ βία, ἀλλὰ μὲ ἀγάπη, σὰν νὰ τὸν καταπίνει ἕνας φιλόξενος κόσμος. Ὁ Οἰδίποδας δὲν πεθαίνει μὲ τὸν συνηθισμένο τρόπο τῶν θνητῶν· ἐξαφανίζεται, μεταβαίνει ἀπευθείας στὸ θεϊκό ἐπίπεδο. Αὐτὴ ἡ «μετάσταση» ἀποτελεῖ τὴν ἀπόλυτη ἀνατροπὴ τῆς τραγικῆς μοίρας: τὸ ἀπόλυτο καὶ ΑΘΩΟ θῦμα γίνεται ὁ ἀπόλυτος ΜΕΣΟΛΑΒΗΤΗΣ ἀνάμεσα στοὺς ἀνθρώπους καὶ τοὺς θεούς.
Συμπεράσματα.
Ἡ ἀποθέωση τοῦ Οἰδίποδα στὸν Κολωνὸ ἀποτελεῖ τὴ δικαίωση τοῦ ἀνθρώπινου πόνου. Ὁ Σοφοκλῆς, στὸ τέλος τῆς ζωῆς του, ἀποδεικνύει ὅτι ἡ ἀνθρώπινη ἀξιοπρέπεια μπορεῖ νὰ σταθεῖ ὄρθια ἀκόμα καὶ ἀπέναντι στὴν πιὸ σκληρὴ μοῖρα. Ὁ Οἰδίπους περνῶντας ἀπὸ τὸ σκοτάδι τῆς ἄγνοιας καὶ τῆς ἐξορίας στὸ φῶς τῆς θείας γνώσης καὶ ἀποδοχῆς, μεταμορφώνεται ἀπὸ σύμβολο δυστυχίας σὲ σύμβολο αἰώνιας προστασίας καὶ σωτηρίας.
Ἡ ἀποθέωσή του εἶναι μιὰ βαθιὰ πράξη πίστης στὸν ἄνθρωπο καὶ στὴν ἱερότητα τῆς ἀττικῆς γῆς καὶ θυμίζει πολὺ τὸ μεταγενἐστερο Πάθος τοῦ Χριστοῦ, λὲς καὶ ὁ Σοφοκλῆς—ὁ ὁποῖος ἦταν καὶ ἱερέας — εἶχε ἀντιληφθεῖ τὴν βαθειὰ καὶ μυστηριακὴ ἀλήθεια ὅτι ΤΟ ΠΑΘΟΣ ΤΟΥ ΑΘΩΟΥ ΣΥΝΤΕΛΕΙ ΣΤΗΝ ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ.
Ἐνδεικτικὴ Βιβλιογραφία.
• Bowra, C. M., Sophoclean Tragedy, Oxford: Oxford University Press, 1944.
• Dodds, E. R., The Greeks and the Irrational, Berkeley: University of California Press, 1951.
• Knox, B. M. W., The Heroic Temper: Studies in Sophoclean Tragedy, Berkeley: University of California Press, 1964.
• Lesky, A., Ἱστορία τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Λογοτεχνίας, μετ. Ἀ. Γαβρίλη, Θεσσαλονίκη: Κυριακίδης, 1981.
• Reinhardt, K., Sophocles, Frankfurt: Klostermann, 1947.
• Segal, C., Tragedy and Civilization: An Interpretation of Sophocles, Norman: University of Oklahoma Press, 1981.
• Vernant, J.-P. & Vidal-Naquet, P., Μύθος καὶ Τραγωδία στὴν Ἀρχαία Ἑλλάδα, μετ. Σ. Γεωργούδη, Ἀθήνα: Ἰωλκός, 1988.
