ΛΟΥΚΙΑΝΟΥ "ΠΕΡΙ ΟΡΧΗΣΕΩΣ": ΤΟ ΣΩΜΑ ΩΣ ΦΟΡΕΑΣ ΝΟΗΜΑΤΟΣ.
Περίληψη
Τὸ ἔργο «Περὶ Ὀρχήσεως» τοῦ Λουκιανοῦ ἀποτελεῖ μία ἀπὸ τὶς σημαντικώτερες μαρτυρίες τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς γραμματείας γιὰ τὴ θεωρία, τὴν αἰσθητικὴ καὶ τὴν κοινωνικὴ λειτουργία τῆς χορευτικῆς τέχνης. Μέσα ἀπὸ ἕναν διάλογο ποὺ συνδυάζει τὴ φιλοσοφικὴ ἐπιχειρηματολογία, τὴ σατιρικὴ διάθεση καὶ τὴν πολιτισμικὴ παρατήρηση, ὁ συγγραφέας ὑπερασπίζεται τὴν ὀρχηστικὴ τέχνη καὶ ἀναδεικνύει τὶς πολλὲς πλευρὲς τῆς λειτουργίας της στὴν ἀνθρώπινη κοινωνία.
Ὁ χορὸς δὲν παρουσιάζεται ἁπλῶς ὡς σωματικὴ κίνηση ἢ ψυχαγωγικὸ θέαμα, ἀλλὰ ὡς σύνθετη μορφὴ καλλιτεχνικῆς ἔκφρασης, ἡ ὁποία ἑνώνει τὸ σῶμα, τὸν λόγο, τὴ μουσική, τὴ μνήμη καὶ τὴ μίμηση. Ἰδιαίτερη σημασία ἀποκτᾶ ἡ ἱκανότητα τοῦ χορευτῆ νὰ ἀφηγεῖται ἱστορίες, νὰ ἀναπαριστᾷ μυθολογικὰ πρόσωπα καὶ νὰ ἐκφράζει ἀνθρώπινα συναισθήματα μέσα ἀπὸ τὴν κίνηση.
Στὸ πλαίσιο τῆς παρούσας μελέτης ἐξετάζονται, ἐπίσης, τρεῖς χαρακτηριστικὲς μορφὲς τῆς ἀρχαίας θεατρικῆς ὄρχησης: ἡ ἐμμέλεια, ὁ κόρδαξ καὶ ἡ σίκκιννις. Οἱ τρεῖς αὐτὲς μορφὲς ἀντιπροσωπεύουν διαφορετικὲς αἰσθητικὲς καὶ δραματικὲς κατευθύνσεις: τὴ σοβαρότητα καὶ τὴν ἁρμονία, τὴν κωμικὴ ὑπερβολὴ καὶ τὴ ζωηρὴ σατυρικὴ ἔκφραση.
Σκοπὸς τῆς μελέτης αὐτῆς εἶναι νὰ ἀναλύσει τὶς βασικὲς θεωρητικὲς θέσεις τοῦ Λουκιανοῦ, νὰ ἐξετάσει τὴ σχέση ἀνάμεσα στὸ σῶμα καὶ στὴν καλλιτεχνικὴ ἔκφραση καὶ νὰ ἀναδείξει τὴ σημασία τοῦ ἔργου γιὰ τὴν κατανόηση τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς ἀντίληψης σχετικὰ μὲ τὸν χορὸ ὡς μορφὴ τέχνης, γνώσης καὶ πολιτισμικῆς ἐπικοινωνίας.
1\. Εἰσαγωγή
Ὁ χορὸς κατέχει ξεχωριστὴ θέση στὸν ἀρχαῖο ἑλληνικὸ πολιτισμό, καθὼς συνδέεται ἄμεσα μὲ τὴ θρησκευτικὴ λατρεία, τὴν κοινωνικὴ ζωή, τὴν ἐκπαίδευση, τὸ θέατρο καὶ τὴν καλλιτεχνικὴ δημιουργία. Ἀπὸ τὶς τελετουργικὲς ἐκδηλώσεις πρὸς τιμὴν τῶν θεῶν ἕως τὶς θεατρικὲς παραστάσεις καὶ τὶς δημόσιες γιορτές, ἡ κίνηση τοῦ ἀνθρώπινου σώματος ἀποκτᾷ σημασία ποὺ ξεπερνᾷ τὴν ἁπλῆ σωματικὴ δραστηριότητα. Γίνεται μέσο ἐπικοινωνίας, ἔκφρασης, ἀναπαράστασης καὶ μετάδοσης πολιτισμικῶν ἀξιῶν.
Μέσα σὲ αὐτὸ τὸ εὐρύτερο πολιτισμικὸ πλαίσιο ἐντάσσεται τὸ ἔργο τοῦ Λουκιανοῦ «Περὶ Ὀρχήσεως» (2ος αἰ.μΧ) τὸ ὁποῖο ἀποτελεῖ ἰδιαίτερα σημαντικὴ μαρτυρία γιὰ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο μποροῦσε νὰ νοηθεῖ καὶ νὰ ἀξιολογηθεῖ ἡ χορευτικὴ τέχνη κατὰ τὴ ρωμαϊκὴ ἐποχή.
Ὁ Λουκιανός (+180μΧ) γεννημένος στὴ Σαμόσατα τῆς Κομμαγηνῆς, συγκαταλέγεται στοὺς σημαντικώτερους ἐκπροσώπους τῆς δεύτερης σοφιστικῆς. Τὸ συγγραφικό του ἔργο χαρακτηρίζεται ἀπὸ ὀξὺ πνεῦμα, εἰρωνεία, φιλοσοφικὴ διάθεση καὶ βαθιὰ γνώση τῆς ἑλληνικῆς λογοτεχνικῆς παράδοσης. Ἡ ἰδιαίτερη ἱκανότητά του νὰ συνδυάζει τὴ φιλοσοφικὴ σκέψη μὲ τὴ λογοτεχνικὴ σάτιρα τοῦ ἐπιτρέπει νὰ ἐξετάζει ζητήματα τῆς ἐποχῆς του μέσα ἀπὸ μιὰ σύνθετη καὶ συχνὰ ἀνατρεπτικὴ ὀπτική.
Στὸ «Περὶ Ὀρχήσεως» ὁ συγγραφέας ἀναλαμβάνει νὰ ὑπερασπιστεῖ μιὰ τέχνη ποὺ, παρὰ τὴ μεγάλη δημοτικότητά της, ἀντιμετωπιζόταν ἀπὸ ὁρισμένους μορφωμένους κύκλους μὲ ἐπιφύλαξη ἢ ἀκόμη καὶ περιφρόνηση. Ἡ ὑπεράσπισή του δὲν περιορίζεται στὴν ἀναγνώριση τῆς ψυχαγωγικῆς ἀξίας τοῦ χοροῦ. Ἀντίθετα, ἐπιχειρεῖ νὰ ἀποδείξει ὅτι ἡ ὀρχηστικὴ ἀποτελεῖ τέχνη μὲ ἰδιαίτερες τεχνικὲς ἀπαιτήσεις, πνευματικὸ περιεχόμενο καὶ σημαντικὴ πολιτισμικὴ λειτουργία.
Ἡ βασικὴ θέση ποὺ ἀναπτύσσεται στὸ ἔργο εἶναι ὅτι ἡ χορευτικὴ τέχνη δὲν μπορεῖ νὰ κριθεῖ μόνο ἀπὸ τὴν ἐξωτερικὴ ἐμφάνιση τῶν κινήσεων. Γιὰ νὰ κατανοηθεῖ ἡ πραγματική της ἀξία, χρειάζεται νὰ ἐξεταστοῦν ἡ γνώση, ἡ μνήμη, ἡ τεχνική, ἡ ἐρμηνευτικὴ ἱκανότητα καὶ ἡ αἰσθητικὴ ἀντίληψη ποὺ ἀπαιτοῦνται ἀπὸ τὸν χορευτή.
2\. Ἱστορικὸ καὶ κοινωνικὸ πλαίσιο τοῦ ἔργου
Τὸ «Περὶ Ὀρχήσεως» γράφτηκε, ὅπως προανἐφερα, κατὰ τὸν 2ο αἰῶνα μ.Χ., σὲ μιὰ ἐποχὴ κατὰ τὴν ὁποία ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα καὶ παιδεία εἶχαν ἀποκτήσει εὐρεῖα διάδοση μέσα στὴ Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία. Οἱ πόλεις τῆς αὐτοκρατορίας ἀποτελοῦσαν χώρους συνάντησης διαφορετικῶν πολιτισμικῶν παραδόσεων, ἐνῶ οἱ θεατρικὲς παραστάσεις καὶ τὰ δημόσια θεάματα εἶχαν ἀποκτήσει ἰδιαίτερη κοινωνικὴ σημασία.
Ἀνάμεσα στὰ δημοφιλέστερα θεάματα τῆς ἐποχῆς βρισκόταν ἡ παντομιμικὴ ὄρχηση. Πρόκειται γιὰ ἕνα εἶδος σκηνικῆς τέχνης στὸ ὁποῖο ὁ χορευτὴς ἀφηγοῦνταν ἱστορίες κυρίως μέσα ἀπὸ τὶς κινήσεις τοῦ σώματος, τὶς χειρονομίες καὶ τὶς ἐκφράσεις τοῦ προσώπου. Ἡ μουσικὴ καὶ ἡ φωνητικὴ ἀπόδοση τοῦ κειμένου ἀπὸ ἄλλους συντελεστὲς μποροῦσαν νὰ συμπληρώνουν τὴν παράσταση, ἐνῶ ὁ χορευτὴς ἀναλάμβανε νὰ ἐνσαρκώσει διαφορετικὰ πρόσωπα καὶ καταστάσεις.
Ἡ παντομίμα γνώρισε μεγάλη διάδοση στὴ Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία καὶ συγκέντρωνε τὸ ἐνδιαφέρον εὐρέων κοινωνικῶν στρωμάτων. Παρὰ τὴ δημοτικότητά της, ὅμως, δὲν ἔλειπαν οἱ ἐπικριτές της, οἱ ὁποῖοι ἀμφισβητοῦσαν τὴν πνευματικὴ καὶ ἠθικὴ ἀξία της. Ἡ σύνδεση τοῦ χοροῦ μὲ τὴ δημόσια ψυχαγωγία, τὴ θεατρικὴ προβολὴ καὶ τὴν ἔντονη σωματικὴ ἔκφραση δημιουργοῦσε συχνὰ ἐπιφυλάξεις στοὺς κύκλους ποὺ ἔδιναν προτεραιότητα στὴ φιλοσοφικὴ θεωρία καὶ στὸν γραπτὸ λόγο.
Μέσα σὲ αὐτὴν τὴ διαμάχη τοποθετεῖται ὁ Λουκιανός. Τὸ ἐνδιαφέρον του δὲν περιορίζεται στὴν περιγραφὴ ἑνὸς δημοφιλοῦς θεάματος. Ἐπιχειρεῖ νὰ ἀνατρέψει τὴν ἀντίληψη ὅτι ἡ τέχνη τοῦ χοροῦ εἶναι κατώτερη ἀπὸ ἄλλες μορφὲς πνευματικῆς δημιουργίας. Ἡ ὑπεράσπισή του στηρίζεται στὴν ἱστορικὴ παρουσία τοῦ χοροῦ, στὴν τεχνικὴ δυσκολία του καὶ, κυρίως, στὴν ἱκανότητά του νὰ μεταδίδει νοήματα μέσα ἀπὸ τὴ σωματικὴ ἔκφραση.
Τὸ ἔργο ἔχει, ἐπομένως, ἰδιαίτερη ἀξία ὄχι μόνο ὡς λογοτεχνικὸ κείμενο ἀλλὰ καὶ ὡς ἱστορικὴ μαρτυρία γιὰ τὴν καλλιτεχνικὴ ζωὴ τῆς αὐτοκρατορικῆς ἐποχῆς. Χρειάζεται, ὡστόσο, νὰ ἐπισημανθεῖ ὅτι ὁ Λουκιανὸς γράφει ὡς συγγραφέας μὲ συγκεκριμένες ρητορικὲς καὶ σατιρικὲς ἐπιδιώξεις. Οἱ ἀναφορές του δὲν ἀποτελοῦν οὐδέτερη καταγραφὴ τῆς χορευτικῆς πρακτικῆς, ἀλλὰ ἐντάσσονται σὲ μιὰ ὀργανωμένη ἐπιχειρηματολογία ὑπὲρ τῆς τέχνης ποὺ ὑπερασπίζεται.
3\. Ἡ διαλογικὴ μορφὴ καὶ ἡ ὑπεράσπιση τῆς ὀρχηστικῆς τέχνης
Τὸ ἔργο ἀναπτύσσεται ὡς διάλογος ἀνάμεσα στὸν Λυκῖνο καὶ τὸν Κράτωνα. Ὁ δεύτερος ἐκφράζει τὶς ἐπιφυλάξεις καὶ τὶς ἀντιρρήσεις του ἀπέναντι στὸν χορό, ἐνῶ ὁ πρῶτος ἀναλαμβάνει νὰ ὑπερασπιστεῖ τὴν καλλιτεχνικὴ καὶ πνευματικὴ ἀξία του.
Ἡ ἐπιλογὴ τοῦ διαλόγου δὲν εἶναι τυχαία. Ὁ Λουκιανὸς χρησιμοποιεῖ ἕνα λογοτεχνικὸ εἶδος μὲ μακρὰ φιλοσοφικὴ παράδοση, προκειμένου νὰ ἐξετάσει ἕνα ἀντικείμενο ποὺ συχνὰ ἀντιμετωπιζόταν ὡς ἁπλῆ ψυχαγωγία. Μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο, ὁ χορὸς εἰσέρχεται στὸν χῶρο τῆς φιλοσοφικῆς καὶ αἰσθητικῆς συζήτησης.
Ὁ Κράτων ἀντιπροσωπεύει μιὰ ἀντίληψη σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ἡ δημόσια προβολὴ τοῦ σώματος καὶ ἡ θεατρικὴ μίμηση δὲν μποροῦν νὰ θεωρηθοῦν ἰσότιμες μὲ τὶς πνευματικὲς δραστηριότητες. Ὁ Λυκῖνος, ἀντίθετα, ὑποστηρίζει ὅτι μιὰ τέτοια ἀξιολόγηση παραβλέπει τὴν πραγματικὴ φύση τῆς ὀρχηστικῆς.
Ἡ ἐπιχειρηματολογία του στηρίζεται σὲ τρεῖς βασικοὺς ἄξονες:
* Τὴν ἱστορικὴ καὶ πολιτισμικὴ καταγωγὴ τοῦ χοροῦ. Ἡ ὄρχηση συνδέεται μὲ παλιὲς θρησκευτικές, κοινωνικὲς καὶ ἑορταστικὲς πρακτικές.
* Τὴν καλλιτεχνικὴ καὶ τεχνικὴ δυσκολία του. Ὁ χορευτὴς χρειάζεται σωματικὴ ἀκρίβεια, ρυθμικὴ ἀντίληψη, μνήμη, ἔλεγχο καὶ ἱκανότητα ἐρμηνείας.
* Τὴ μορφωτικὴ καὶ ἀφηγηματικὴ λειτουργία του. Μέσα ἀπὸ τὴν κίνηση ἀναπαρίστανται μῦθοι, ἱστορίες, χαρακτῆρες καὶ ἀνθρώπινα πάθη.
Ἡ ὑπεράσπιση αὐτὴ ἔχει ἰδιαίτερη σημασία, ἐπειδὴ ὁ Λουκιανὸς δὲν ζητᾷ ἁπλῶς νὰ ἀναγνωριστεῖ ὁ χορὸς ὡς εὐχάριστη δραστηριότητα. Προσπαθεῖ νὰ ἀποδείξει ὅτι ἀποτελεῖ μιὰ σύνθετη μορφὴ γνώσης καὶ ἐπικοινωνίας.
4\. Τὸ ἀνθρώπινο σῶμα ὡς μέσο καλλιτεχνικῆς ἔκφρασης
Ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικώτερα στοιχεῖα τοῦ ἔργου εἶναι ἡ ἀντίληψη τοῦ σώματος ὡς φορέα νοήματος. Στὴν προσέγγιση τοῦ Λουκιανοῦ, τὸ σῶμα δὲν εἶναι ἕνα παθητικὸ ὄργανο ποὺ ἐκτελεῖ μηχανικὲς κινήσεις. Ἀποτελεῖ τὸ βασικὸ μέσο μὲ τὸ ὁποῖο ὁ καλλιτέχνης ὀργανώνει καὶ μεταδίδει τὴν ἐρμηνεία του.
Ὁ χορευτὴς καλεῖται νὰ ἀξιοποιήσει κάθε μέρος τοῦ σώματός του, ἀπὸ τὸ πρόσωπο καὶ τὰ χέρια ἕως τὸν κορμὸ καὶ τὰ κάτω ἄκρα. Ἡ κίνηση δὲν πρέπει νὰ εἶναι τυχαία ἢ αὐθαίρετη. Χρειάζεται νὰ διαθέτει σαφήνεια, ἀκρίβεια καὶ ἐσωτερικὴ συνοχή, ὥστε ὁ θεατὴς νὰ μπορεῖ νὰ ἀναγνωρίζει τὸ νόημα τῆς ἀναπαράστασης.
Ἰδιαίτερη σημασία ἀποκτοῦν οἱ χειρονομίες. Τὰ χέρια λειτουργοῦν ὡς ἐκφραστικὰ ὄργανα, μὲ τὰ ὁποῖα ὁ χορευτὴς μπορεῖ νὰ ἀποδώσει συναισθήματα, προθέσεις καὶ ἐνέργειες. Παράλληλα, ἡ στάση τοῦ σώματος καὶ ἡ κίνηση τοῦ προσώπου συμβάλλουν στὴ διαμόρφωση τῆς ταυτότητας κάθε σκηνικοῦ προσώπου.
Ἡ σωματικὴ ἔκφραση ἀποκτᾷ, ἐπομένως, μιὰ σχεδὸν γλωσσικὴ λειτουργία. Ὁ χορευτὴς δὲν μιλᾷ μόνο μὲ λέξεις, ἀλλὰ συγκροτεῖ μιὰ ἀκολουθία ὁρατῶν σημείων, τὰ ὁποῖα ὁ θεατὴς καλεῖται νὰ ἑρμηνεύσει.
Ἡ παρατήρηση αὐτὴ ὁδηγεῖ σὲ ἕνα σημαντικὸ αἰσθητικὸ συμπέρασμα: ἡ κίνηση μπορεῖ νὰ μεταδώσει σύνθετο περιεχόμενο χωρὶς νὰ ἀπαιτεῖται πάντοτε ἡ λεκτικὴ διατύπωση. Τὸ σῶμα δὲν λειτουργεῖ ἁπλῶς ὡς συνοδευτικὸ στοιχεῖο τοῦ λόγου, ἀλλὰ μπορεῖ νὰ γίνει αὐτοτελὲς μέσο ἀφήγησης.
Ἡ σχέση ἀνάμεσα στὴ σωματικὴ ἔκφραση, στὴ ρητορικὴ καὶ στὴν ὀπτικὴ ἀφήγηση ἀποτελεῖ ἕνα ἀπὸ τὰ ἐνδιαφέροντα πεδία τῆς σύγχρονης ἔρευνας γύρω ἀπὸ τὸ λουκιανικὸ ἔργο. Ἡ χορευτικὴ τέχνη καὶ ἡ ρητορικὴ παρουσιάζουν μιὰ οὐσιαστικὴ συγγένεια: καὶ οἱ δύο ἐπιδιώκουν νὰ κάνουν ἕνα νόημα κατανοητὸ καὶ πειστικὸ στὸν ἀποδέκτη του.
5\. Ἡ μίμηση ὡς βασικὴ ἀρχὴ τῆς ὀρχηστικῆς
Κεντρικὴ θέση στὴ θεωρητικὴ προσέγγιση τοῦ Λουκιανοῦ κατέχει ἡ ἔννοια τῆς μίμησης . Ἡ μίμηση ἀποτελεῖ βασικὴ ἀρχὴ τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς αἰσθητικῆς καὶ συνδέεται μὲ τὴ δυνατότητα τῆς τέχνης νὰ ἀναπαριστᾷ τὴν ἀνθρώπινη συμπεριφορά, τὴ φύση καὶ τὴν πραγματικότητα.
Στὸ «Περὶ Ὀρχήσεως» ἡ μίμηση ἀποκτᾷ ἰδιαίτερη σημασία, ἐπειδὴ ὁ χορευτὴς καλεῖται νὰ ἀναπαραστήσει μὲ τὸ σῶμα του διαφορετικοὺς ἀνθρώπινους χαρακτῆρες, συναισθηματικὲς καταστάσεις καὶ ἀφηγηματικὰ ἐπεισόδια.
Δὲν ἀρκεῖ, ἐπομένως, νὰ ἐκτελεῖ σωστὰ τὶς κινήσεις. Πρέπει νὰ κατανοεῖ τὸ περιεχόμενο ἐκείνου ποὺ ἀναπαριστᾷ. Ἡ ἐρμηνεία προϋποθέτει γνώση τῆς ἱστορίας, τῶν χαρακτήρων καὶ τῶν συναισθημάτων ποὺ πρόκειται νὰ ἀποδοθοῦν.
Ὁ Λουκιανὸς ἀναδεικνύει τὴν ἱκανότητα τοῦ χορευτῆ νὰ μεταμορφώνεται καλλιτεχνικά, περνῶντας ἀπὸ τὸν ἕναν χαρακτῆρα στὸν ἄλλον. Ἡ εὐχέρεια αὐτὴ ἀπαιτεῖ ὄχι μόνο σωματικὴ δεξιότητα ἀλλὰ καὶ πνευματικὴ καλλιέργεια.
Ἰδιαίτερα χαρακτηριστικὸ εἶναι τὸ παράδειγμα τοῦ Πρωτέα, μυθικῆς μορφῆς ποὺ συνδέεται μὲ τὴν ἱκανότητα τῆς μεταμόρφωσης. Ἡ ἀναφορά του λειτουργεῖ ὡς πρότυπο τῆς ἐρμηνευτικῆς εὐελιξίας τοῦ χορευτῆ, ὁ ὁποῖος πρέπει νὰ μπορεῖ νὰ ἀποδίδει διαφορετικὲς μορφὲς καὶ καταστάσεις μὲ πειστικότητα.
Ἡ μίμηση, λοιπόν, δὲν ταυτίζεται μὲ τὴν ἁπλῆ ἀντιγραφὴ τῆς ἐξωτερικῆς πραγματικότητας. Προϋποθέτει ἐπιλογή, κατανόηση καὶ δημιουργικὴ ἀνασύνθεση. Ὁ χορευτὴς δὲν ἀναπαράγει ἁπλῶς μιὰ κίνηση, ἀλλὰ μεταφέρει στὴ σκηνὴ τὸ νόημα μιᾶς πράξης ἢ ἑνὸς συναισθήματος.
Αὐτὴ ἡ ἀντίληψη προσδίδει στὴν ὀρχηστικὴ τέχνη ἰδιαίτερο πνευματικὸ περιεχόμενο. Ἡ σωματικὴ κίνηση γίνεται φορέας γνώσης, καθὼς ὁ καλλιτέχνης καλεῖται πρῶτα νὰ κατανοήσει αὐτὸ ποὺ πρόκειται νὰ ἀναπαραστήσει καὶ στὴ συνέχεια νὰ τὸ κάνει ὁρατὸ στοὺς θεατές.
6\. Ἡ σχέση τοῦ χοροῦ μὲ τὸν μῦθο καὶ τὴν ἱστορικὴ μνήμη
Ἕνα ἀκόμη οὐσιαστικὸ στοιχεῖο τοῦ ἔργου εἶναι ἡ σύνδεση τῆς ὀρχηστικῆς μὲ τὴ μυθολογικὴ καὶ ἱστορικὴ παράδοση.
Ὁ χορευτής, σύμφωνα μὲ τὸν Λουκιανό, ὀφείλει νὰ διαθέτει εὐρεῖα γνώση τῶν ἑλληνικῶν μύθων. Ἡ γνώση αὐτὴ δὲν ἀποτελεῖ μιὰ ἁπλῆ διανοητικὴ προϋπόθεση, ἀλλὰ βασικὸ ἐργαλεῖο τῆς καλλιτεχνικῆς του ἐργασίας.
Ἡ παντομίμα παρουσιάζει στὴ σκηνὴ ἱστορίες γνωστὲς ἀπὸ τὴν ἐπικὴ καὶ τραγικὴ παράδοση, μεταφέροντας τὸ περιεχόμενό τους ἀπὸ τὸν χῶρο τῆς λογοτεχνίας στὸν χῶρο τῆς σωματικῆς ἀναπαράστασης.
Μέσα ἀπὸ τὶς κινήσεις του, ὁ χορευτὴς μπορεῖ νὰ ἀνακαλέσει πρόσωπα καὶ γεγονότα ποὺ ἀποτελοῦν μέρος τῆς συλλογικῆς μνήμης. Οἱ θεατὲς ἀναγνωρίζουν τὶς ἀναφορὲς καὶ συμμετέχουν στὴν ἑρμηνεία τῆς παράστασης, ἀξιοποιώντας τὴ δική τους γνώση τῆς μυθολογικῆς παράδοσης.
Ἡ διαδικασία αὐτὴ δημιουργεῖ μιὰ ἰδιαίτερη σχέση ἀνάμεσα στὸν καλλιτέχνη καὶ στὸ κοινό. Ὁ χορὸς δὲν ἀποτελεῖ μιὰ ἀπομονωμένη αἰσθητικὴ ἐμπειρία, ἀλλὰ ἕνα μέσο ἀνανέωσης καὶ μετάδοσης τῆς πολιτισμικῆς μνήμης.
Ἀξίζει νὰ σημειωθεῖ ὅτι ἡ ἀναπαράσταση τοῦ μύθου μέσα ἀπὸ τὴν παντομίμα ἐπιτρέπει τὴν προσέγγιση τοῦ ἴδιου ἀφηγηματικοῦ ὑλικοῦ ἀπὸ διαφορετικὴ καλλιτεχνικὴ ὀπτική. Ἐκεῖ ὅπου ὁ ποιητὴς χρησιμοποιεῖ λέξεις, ὁ χορευτὴς χρησιμοποιεῖ κινήσεις, χειρονομίες καὶ σωματικὲς μεταβολές.
Ἔτσι, ἡ ὀρχηστικὴ δὲν βρίσκεται σὲ σχέση ἀνταγωνισμοῦ μὲ τὴ λογοτεχνία. Ἀντίθετα, συνομιλεῖ δημιουργικὰ μαζί της καὶ συμβάλλει στὴ διατήρηση καὶ στὴ διάδοση τῶν κοινῶν πολιτισμικῶν ἀναφορῶν.
7\. Ἐμμέλεια, κόρδαξ καὶ σίκιννις:
Τρεῖς μορφὲς τῆς ἀρχαίας ὀρχηστικῆς παράδοσης
Ἡ ἀρχαία ἑλληνικὴ ὀρχηστικὴ δὲν ἀποτελοῦσε ἕνα ἐνιαῖο καὶ ὁμοιόμορφο σύστημα κινήσεων. Ἀντίθετα, περιλάμβανε διαφορετικὰ εἴδη χορευτικῆς ἔκφρασης, τὰ ὁποῖα συνδέονταν μὲ τὴ μουσική, τὴ θεατρικὴ δράση, τὸν χαρακτῆρα τῆς παράστασης καὶ τὸ κοινωνικὸ ἢ τελετουργικὸ πλαίσιο μέσα στὸ ὁποῖο παρουσιάζονταν.
Στὸ πλαίσιο αὐτό, ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον παρουσιάζουν τρεῖς ὅροι τῆς ἀρχαίας χορευτικῆς καὶ θεατρικῆς παράδοσης: ἡ ἐμμέλεια, ὁ κόρδαξ καὶ ἡ σίκιννις (< ἐκ τοῦ "κηκίω"=πηδῶ). Οἱ τρεῖς αὐτὲς μορφὲς ἀποκαλύπτουν διαφορετικὲς αἰσθητικὲς κατευθύνσεις τῆς ἀρχαίας ὄρχησης καὶ ἐπιτρέπουν νὰ κατανοήσουμε καλύτερα τὴ σχέση ἀνάμεσα στὴν κίνηση, στὴ δραματικὴ ἔκφραση καὶ στὸν χαρακτῆρα τοῦ χορευτικοῦ θεάματος.
7.1. Ἐμμέλεια: Ἡ ἔκφραση τοῦ μέτρου καὶ τῆς δραματικῆς εὐγένειας
Ἡ ἐμμέλεια συνδέεται κυρίως μὲ τὴ σοβαρὴ καὶ ἀξιοπρεπῆ μορφὴ τῆς ἀρχαίας θεατρικῆς ὄρχησης καὶ ἰδιαίτερα μὲ τὴν τραγωδία. Ὁ ὅρος παραπέμπει στὴν ἔννοια τοῦ μέλους, τῆς ἁρμονίας καὶ τῆς εὐρυθμίας, ἐκφράζοντας μιὰ χορευτικὴ ἀντίληψη ποὺ στηρίζεται στὸ μέτρο, στὴν ἰσορροπία καὶ στὴν ἁρμονικὴ ὀργάνωση τῆς κίνησης.
Ἡ κίνηση στὴν ἐμμέλεια δὲν ἀποσκοπεῖ στὴν πρόκληση τοῦ γέλιου οὔτε στὴν ἐπίδειξη ὑπερβολικῆς σωματικῆς δεξιοτεχνίας. Ἀντίθετα, ἐπιδιώκει νὰ ἀποδώσει τὴ σοβαρότητα τῆς δραματικῆς κατάστασης καὶ νὰ ἐκφράσει τὰ συναισθήματα τῶν προσώπων μὲ τρόπο συγκρατημένο, συμβολικὸ καὶ αἰσθητικὰ ὀργανωμένο.
Οἱ κινήσεις χαρακτηρίζονται ἀπὸ εὐρυθμία, ἐλεγχόμενη ἔνταση καὶ ἁρμονικὴ σύνδεση τῶν μελῶν τοῦ σώματος. Τὸ σῶμα γίνεται φορέας τοῦ δραματικοῦ νοήματος καὶ συμμετέχει ἐνεργὰ στὴν ἐξέλιξη τῆς τραγικῆς δράσης.
Ἀπὸ αἰσθητικὴ ἄποψη, ἡ ἐμμέλεια ἐκφράζει τὴν ἀντίληψη ὅτι ἡ ὀμορφιὰ τῆς κίνησης προκύπτει ἀπὸ τὴν ἰσορροπία, τὴν ἀκρίβεια καὶ τὴν ἐσωτερικὴ συνοχή. Ἡ χορευτικὴ πράξη δὲν εἶναι ἁπλῶς σωματικὴ ἐκτέλεση, ἀλλὰ ὀργανωμένη ἔκφραση ἑνὸς συναισθηματικοῦ καὶ δραματικοῦ περιεχομένου.
Ἡ σημασία της γιὰ τὴ μελέτη τοῦ Λουκιανοῦ βρίσκεται κυρίως στὴ δυνατότητα σύγκρισης ἀνάμεσα στὴν παραδοσιακὴ χορικὴ ἔκφραση καὶ στὴν παντομιμικὴ τέχνη ποὺ περιγράφει. Ἐνῶ ἡ ἐμμέλεια συνδέεται μὲ τὴ συλλογικὴ παρουσία τοῦ χοροῦ στὸ τραγικὸ θέατρο, ἡ παντομίμα τοῦ 2ου αἰῶνα μ.Χ. ἀναδεικνύει περισσότερο τὸν ἀτομικὸ ἐρμηνευτή, ὁ ὁποῖος καλεῖται νὰ ἀφηγηθεῖ μὲ τὸ σῶμα του σύνθετες ἱστορίες καὶ νὰ ἐνσαρκώσει πολλαπλοὺς χαρακτῆρες.
7.2. Κόρδαξ: Ἡ κωμικὴ καὶ σκωπτικὴ διάσταση τῆς ὄρχησης
Ὁ κόρδαξ ἀποτελεῖ χαρακτηριστικὴ μορφὴ κωμικῆς ὄρχησης καὶ συνδέεται κυρίως μὲ τὴν ἀρχαία κωμωδία. Σὲ ἀντίθεση μὲ τὴ σοβαρότητα καὶ τὸ μέτρο τῆς ἐμμέλειας, ὁ κόρδαξ χαρακτηρίζεται ἀπὸ ἔντονη σωματικὴ ἔκφραση, ὑπερβολή, σκωπτικὴ διάθεση καὶ κωμικὴ παραμόρφωση τῆς ἀνθρώπινης κίνησης.
Τὸ χορευτικὸ αὐτὸ εἶδος ἀξιοποιεῖ τὸ σῶμα ὡς μέσο γέλιου καὶ κοινωνικῆς σάτιρας. Οἱ κινήσεις του μποροῦσαν νὰ περιλαμβάνουν ὑπερβολικὲς στάσεις, ἔντονες χειρονομίες καὶ σωματικὲς ἐκφράσεις ποὺ προκαλοῦσαν τὴν εὐθυμία τῶν θεατῶν.
Ὁ κόρδαξ δὲν πρέπει, ὡστόσο, νὰ θεωρηθεῖ ἁπλῶς μιὰ ἄναρχη ἢ χωρὶς τεχνικὴ ἀξία κινητικὴ δραστηριότητα. Ἡ κωμικὴ ἀποτελεσματικότητά του προϋπέθετε γνώση τοῦ ρυθμοῦ, ἔλεγχο τῆς κίνησης καὶ ἱκανότητα δημιουργίας μιᾶς ἀναγνωρίσιμης σκηνικῆς εἰκόνας.
Ἡ σημασία του βρίσκεται στὴν ἀνατροπὴ τῶν καθιερωμένων αἰσθητικῶν κανόνων. Ἐκεῖ ὅπου ἡ ἐμμέλεια ἐπιδιώκει τὴν ἁρμονία καὶ τὴν ἀξιοπρέπεια, ὁ κόρδαξ ἀξιοποιεῖ τὴν ὑπερβολὴ καὶ τὴ σωματικὴ παραμόρφωση, προκειμένου νὰ ἀποκαλύψει τὶς ἀδυναμίες καὶ τὶς ἀντιφάσεις τῆς ἀνθρώπινης συμπεριφοράς.
Ἡ κωμικὴ ὄρχηση συνδέεται, ἐπομένως, μὲ μιὰ διαφορετικὴ ἀντίληψη γιὰ τὴ λειτουργία τοῦ σώματος στὴ θεατρικὴ πράξη. Τὸ σῶμα δὲν ἐκφράζει μόνο τὸ ὑψηλὸ καὶ τὸ συγκινησιακό, ἀλλὰ καὶ τὸ γελοῖο, τὸ παράδοξο καὶ τὸ σατιρικό.
Σὲ σχέση μὲ τὸ «Περὶ Ὀρχήσεως», ὁ κόρδαξ παρουσιάζει ἰδιαίτερο συγκριτικὸ ἐνδιαφέρον, ἐπειδὴ ἀναδεικνύει τὸ εὖρος τῶν ἐκφραστικῶν δυνατοτήτων τῆς ἀρχαίας ὄρχησης. Ἡ παντομίμα, ὅπως τὴν ὑπερασπίζεται ὁ Λουκιανός, δὲν περιορίζεται σὲ ἕνα συγκεκριμένο συναισθηματικὸ ὕφος. Ὁ χορευτὴς καλεῖται νὰ ἀποδώσει διαφορετικοὺς χαρακτῆρες καὶ καταστάσεις, γεγονὸς ποὺ προϋποθέτει εὐελιξία καὶ ἱκανότητα μεταβολῆς τοῦ ἐκφραστικοῦ τρόπου.
7.3. Σίκιννις: Ἡ ἔντονη καὶ δυναμικὴ σατυρικὴ ὄρχηση
Ἡ σίκιννις συνδέεται κυρίως μὲ τὸ σατυρικὸ δρᾶμα καὶ ἀποτελεῖ μία ἀπὸ τὶς χαρακτηριστικώτερες μορφὲς ἔντονης καὶ ζωηρῆς ἀρχαίας θεατρικῆς ὄρχησης. Σὲ ἀντίθεση μὲ τὴν πιὸ συγκρατημένη κίνηση τῆς ἐμμέλειας, ἡ σίκκιννις χαρακτηρίζεται ἀπὸ ζωηρότητα, ταχύτητα, ἔνταση καὶ δυναμικὴ σωματικὴ ἔκφραση.
Ἡ σχέση της μὲ τὸ σατυρικὸ δρᾶμα εἶναι ἰδιαίτερα σημαντική, καθὼς τὸ συγκεκριμένο θεατρικὸ εἶδος συνδύαζε μυθολογικὰ θέματα μὲ κωμικὰ καὶ σατιρικὰ στοιχεία. Οἱ Σάτυροι, ὡς μυθικὲς μορφὲς ποὺ συνδέονται μὲ τὸν Διόνυσο, τὴ ζωτικότητα, τὴ φύση καὶ τὴν ἀνεξέλεγκτη ἐπιθυμία, ἀποτελοῦσαν κατάλληλους χαρακτῆρες γιὰ μιὰ κινητικὴ ἔκφραση μὲ ἔντονο σωματικὸ χαρακτήρα.
Ἡ σίκιννις ἀντανακλᾷ αὐτὴν ἀκριβῶς τὴ δυναμική. Ἡ κινητική της γλῶσσα διαφοροποιεῖται ἀπὸ τὴ σοβαρότητα τῆς τραγικῆς ὄρχησης καὶ ἐκφράζει μιὰ περισσότερο ἐλεύθερη καὶ ζωηρὴ σχέση μὲ τὸν χῶρο καὶ τὸ σῶμα.
Ἡ σημασία της δὲν βρίσκεται μόνο στὴν ταχύτητα ἢ στὴν ἔνταση τῶν κινήσεων, ἀλλὰ καὶ στὴ δυνατότητα δημιουργίας μιᾶς ἰδιαίτερης σκηνικῆς ταυτότητας. Τὸ σῶμα τοῦ χορευτῆ προβάλλει τὴ ζωτικότητα καὶ τὸν ἔντονο χαρακτῆρα τῶν σατυρικῶν μορφῶν.
Ἀπὸ τὴν πλευρὰ τῆς ἱστορίας τοῦ χοροῦ, ἡ σίκκιννις ἀποτελεῖ χαρακτηριστικὸ παράδειγμα τοῦ τρόπου μὲ τὸν ὁποῖο τὸ θεατρικὸ περιεχόμενο ἐπηρεάζει τὴν κινητικὴ ἔκφραση. Ἡ μορφὴ τῆς ὄρχησης προσαρμόζεται στὸν χαρακτῆρα τῶν προσώπων καὶ στὴ συναισθηματικὴ ἀτμόσφαιρα τῆς παράστασης.
7.4. Συγκριτικὴ θεώρηση τῶν τριῶν μορφῶν
Ἡ σύγκριση τῶν τριῶν αὐτῶν χορευτικῶν εἰδῶν ἀναδεικνύει τρεῖς διαφορετικὲς κατευθύνσεις τῆς ἀρχαίας θεατρικῆς κίνησης.Ἡ διάκριση αὐτὴ δὲν πρέπει νὰ θεωρηθεῖ ὡς ἕνα ἀπόλυτα κλειστὸ σύστημα κινητικῶν κανόνων. Πρόκειται κυρίως γιὰ τρεῖς χαρακτηριστικὲς μορφὲς ποὺ συνδέονται μὲ διαφορετικὲς αἰσθητικὲς καὶ δραματικὲς λειτουργίες.
Ἀπὸ τὴ συγκριτική τους ἐξέταση προκύπτει ὅτι ἡ ἀρχαία ἑλληνικὴ ὄρχηση διέθετε εὐρὺ ἐκφραστικὸ φάσμα. Μποροῦσε νὰ ἀποδώσει τὴ σοβαρότητα καὶ τὴν τραγικότητα, νὰ προκαλέσει τὸ γέλιο μέσα ἀπὸ τὴ σωματικὴ ὑπερβολὴ καὶ νὰ ἐκφράσει τὴ ζωτικότητα μέσα ἀπὸ τὴν ἔντονη κίνηση.
Ἡ τριπλῆ αὐτὴ διάκριση βοηθᾷ ἐπίσης νὰ κατανοήσουμε ὅτι ἡ ὀρχηστικὴ τέχνη δὲν ἀποτελοῦσε ἁπλῶς ἕνα σύνολο βημάτων, ἀλλὰ ἕνα σύστημα ἐκφραστικῶν ἐπιλογῶν ποὺ συνδεόταν ἄμεσα μὲ τὸ περιεχόμενο καὶ τὸν σκοπὸ τῆς θεατρικῆς παράστασης.
7.5. Ἡ σημασία τῶν τριῶν χορευτικῶν εἰδῶν γιὰ τὴν κατανόηση τοῦ Λουκιανοῦ
Ἡ ἐξέταση τῆς ἐμμέλειας, τοῦ κόρδακα καὶ τῆς σίκκινιδος ἀποκτᾷ ἰδιαίτερη σημασία ὅταν συσχετιστεῖ μὲ τὶς αἰσθητικὲς ἀντιλήψεις ποὺ διατυπώνει ὁ Λουκιανὸς στὸ «Περὶ Ὀρχήσεως». Οἱ τρεῖς μορφὲς δὲν ἀποτελοῦν ἁπλῶς διαφορετικοὺς τρόπους σωματικῆς κίνησης, ἀλλὰ ἐκφράζουν διαφορετικὲς ἀντιλήψεις γιὰ τὴ λειτουργία τοῦ σώματος στὴ θεατρικὴ καὶ χορευτικὴ δημιουργία.
Ἡ ἐμμέλεια ἀντιπροσωπεύει τὴν ἁρμονία, τὸ μέτρο καὶ τὴ σοβαρότητα· ὁ κόρδαξ τὴν κωμικὴ ὑπερβολὴ καὶ τὴ σατιρικὴ ἀναπαράσταση· ἐνῶ ἡ σίκκιννις τὴ ζωηρότητα καὶ τὴ δυναμικὴ σωματικὴ ἔκφραση. Μέσα ἀπὸ αὐτὲς τὶς διαφοροποιήσεις γίνεται φανερὸ ὅτι ἡ ἀρχαία ἑλληνικὴ ὀρχηστικὴ διέθετε πλούσιο λεξιλόγιο κινήσεων καὶ ἐκφραστικῶν τρόπων.
Ἡ σύγκριση αὐτὴ βοηθᾷ νὰ ἀναγνωρίσουμε καὶ τὴν ἰδιαιτερότητα τῆς παντομίμας ποὺ περιγράφει ὁ Λουκιανός. Ὁ παντόμιμος χορευτὴς δὲν περιορίζεται σὲ ἕνα συγκεκριμένο εἶδος κίνησης ἢ σὲ ἕναν σταθερὸ δραματικὸ χαρακτῆρα. Ἀντίθετα, καλεῖται νὰ μεταβαίνει ἀπὸ τὸ σοβαρὸ στὸ κωμικό, ἀπὸ τὸ τραγικὸ στὸ σατιρικὸ καὶ ἀπὸ τὴν ἠρεμία στὴν ἔνταση, ἀνάλογα μὲ τὸ περιεχόμενο τῆς ἱστορίας ποὺ ἀναπαριστᾷ.
Ἐδῶ βρίσκεται καὶ ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικώτερα στοιχεῖα τῆς λουκιανικῆς ἀντίληψης: ἡ ἱκανότητα τοῦ χορευτῆ νὰ μεταμορφώνει τὸ σῶμα του σὲ ἕνα πολυδιάστατο ἐκφραστικὸ ὄργανο. Ἡ τεχνικὴ ἐπάρκεια, ἡ γνώση τῆς μυθολογίας, ἡ μουσικὴ ἀντίληψη καὶ ἡ κατανόηση τῶν ἀνθρώπινων συναισθημάτων συνθέτουν μιὰ ἐνιαία καλλιτεχνικὴ προσωπικότητα.
Εἶναι, ὡστόσο, σημαντικὸ νὰ διευκρινιστεῖ ὅτι ὁ Λουκιανὸς δὲν παρουσιάζει τὴν ἐμμέλεια, τὸν κόρδακα καὶ τὴ σίκκιννιν ὡς τρία συστηματικὰ εἴδη τῆς παντομίμας τοῦ 2ου αἰῶνα μ.Χ. Ἡ ἀναφορά τους ἐντάσσεται στὴν εὐρύτερη ἱστορία τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς θεατρικῆς ὄρχησης καὶ λειτουργεῖ συγκριτικά. Ἡ διάκριση αὐτὴ ἀποφεύγει τὴ σύγχυση ἀνάμεσα στὴν παλαιότερη χορικὴ παράδοση καὶ στὴ μεταγενέστερη ἐπαγγελματικὴ παντομίμα.
Ἑπομένως, οἱ τρεῖς αὐτοὶ ὅροι ἐμπλουτίζουν οὐσιαστικὰ τὴ μελέτη τοῦ «Περὶ Ὀρχήσεως», ἐπειδὴ ἐπιτρέπουν νὰ ἐξετάσουμε τὴν ἐξέλιξη τῆς χορευτικῆς ἔκφρασης ἀπὸ τὶς μορφὲς τῆς ἀρχαίας θεατρικῆς παράδοσης πρὸς μιὰ περισσότερο σύνθετη τέχνη σωματικῆς ἀφήγησης.
8\. Ἡ σχέση τῆς ὀρχηστικῆς μὲ τὴ μουσικὴ καὶ τὸν λόγο
Ἡ ὀρχηστικὴ τέχνη, ὅπως παρουσιάζεται στὸ ἔργο, δὲν μπορεῖ νὰ ἐξεταστεῖ ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὴ μουσικὴ καὶ τὸν λόγο. Οἱ τρεῖς αὐτὲς μορφὲς ἔκφρασης συνυπάρχουν καὶ συνεργάζονται, δημιουργώντας ἕνα σύνθετο καλλιτεχνικὸ ἀποτέλεσμα.
Ἡ μουσικὴ προσφέρει τὸν ρυθμικὸ καὶ συναισθηματικὸ ἄξονα τῆς παράστασης. Ὁ χορευτὴς ὀφείλει νὰ διαθέτει ἀνεπτυγμένη μουσικὴ ἀντίληψη, ὥστε οἱ κινήσεις του νὰ βρίσκονται σὲ ἁρμονία μὲ τὸν ρυθμὸ καὶ τὴ μελωδία. Ἡ σχέση αὐτὴ ἀπαιτεῖ ἀκρίβεια, πειθαρχία καὶ συνεχή ἔλεγχο τῆς σωματικῆς δράσης.
Ὁ λόγος, ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, συμβάλλει στὴν ἀφηγηματικὴ ἀνάπτυξη καὶ στὴν ἀναγνώριση τοῦ περιεχομένου τῆς παράστασης. Ὡστόσο, ἡ ἰδιαίτερη δύναμη τῆς παντομίμας βρίσκεται στὴν ἱκανότητά της νὰ μεταφέρει τὸ νόημα μέσα ἀπὸ τὴν κίνηση.
Ἡ σωματικὴ ἔκφραση ἀποκτᾷ ἔτσι μιὰ αὐτονομία ποὺ δὲν σημαίνει ὅτι ἀποκόπτεται ἀπὸ τὶς ὑπόλοιπες τέχνες. Ἀντίθετα, ὁ χορὸς ἀποτελεῖ ἕνα ἰδιαίτερο σύστημα ἐπικοινωνίας, τὸ ὁποῖο συνεργάζεται μὲ τὴ μουσικὴ καὶ τὸν λόγο, ἀλλὰ διαθέτει τοὺς δικούς του ἐκφραστικοὺς κανόνες.
Ἡ παρατήρηση αὐτὴ ἔχει ἰδιαίτερη σημασία γιὰ τὴν ἱστορία τῆς αἰσθητικῆς. Ἀναδεικνύει ὅτι ἡ καλλιτεχνικὴ δημιουργία δὲν περιορίζεται στὴ γλωσσικὴ διατύπωση, ἀλλὰ μπορεῖ νὰ ἐκφράζεται μέσα ἀπὸ τὴν ὀργανωμένη κίνηση τοῦ ἀνθρώπινου σώματος.
9\. Ἡ παιδευτικὴ καὶ ἠθικὴ διάσταση τοῦ χοροῦ
Ὁ Λουκιανὸς δὲν περιορίζεται στὴν αἰσθητικὴ ὑπεράσπιση τῆς ὀρχηστικῆς. Ἀναγνωρίζει ἐπίσης τὴ σημασία της ὡς δραστηριότητας ποὺ προϋποθέτει καὶ καλλιεργεῖ σημαντικὲς ἀνθρώπινες ἱκανότητες.
Ὁ καλὸς χορευτὴς χρειάζεται νὰ διαθέτει αὐτοπειθαρχία, σωματικὸ ἔλεγχο, μνήμη, παρατηρητικότητα καὶ ἱκανότητα κατανόησης τῆς ἀνθρώπινης συμπεριφορᾶς. Πρέπει νὰ γνωρίζει πῶς ἐκδηλώνονται τὰ συναισθήματα καὶ πῶς μποροῦν νὰ ἀποδοθοῦν μὲ τρόπο πειστικὸ μέσα ἀπὸ τὴ σωματικὴ ἔκφραση.
Ἡ προετοιμασία του δὲν περιορίζεται στὴ σωματικὴ ἐξάσκηση. Περιλαμβάνει τὴ μελέτη τῆς μυθολογίας, τῆς ἱστορίας, τῆς ποίησης καὶ τῶν διαφορετικῶν ἀνθρώπινων χαρακτήρων.
Μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο, ἡ ὀρχηστικὴ συνδέεται μὲ μιὰ εὐρύτερη ἀντίληψη γιὰ τὴν παιδεία, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ἡ ὁλοκληρωμένη καλλιέργεια τοῦ ἀνθρώπου προϋποθέτει τὴν ἁρμονικὴ ἀνάπτυξη τόσο τῶν σωματικῶν ὅσο καὶ τῶν πνευματικῶν του δυνατοτήτων.
Ἐπιπλέον, ἡ ἀναπαράσταση διαφορετικῶν χαρακτήρων προσφέρει στὸν χορευτὴ τὴ δυνατότητα νὰ παρατηρήσει καὶ νὰ κατανοήσει ποικίλες πλευρὲς τῆς ἀνθρώπινης συμπεριφορᾶς. Ἡ ἐρμηνεία τῆς ὀργῆς, τῆς λύπης, τοῦ ἔρωτα, τῆς χαρᾶς ἢ τοῦ φόβου ἀπαιτεῖ ἐξοικείωση μὲ τὴν ἀνθρώπινη ψυχολογία.
Ἡ τέχνη τοῦ χοροῦ ἀποκτᾷ, ἐπομένως, καὶ μιὰ διάσταση γνώσης τοῦ ἀνθρώπου. Τὸ σῶμα γίνεται μέσο προσέγγισης τῆς ἀνθρώπινης ψυχῆς, ἐνῶ ἡ καλλιτεχνικὴ δημιουργία στηρίζεται στὴν ἱκανότητα κατανόησης καὶ ἔκφρασης τῶν συναισθημάτων.
10\. Ἡ αἰσθητικὴ τῆς κίνησης καὶ ἡ σχέση καλλιτέχνη καὶ θεατῆ
Ἡ ἀξία τῆς ὀρχηστικῆς δὲν ἐξαρτᾶται ἀποκλειστικὰ ἀπὸ τὴν τεχνικὴ ἀρτιότητα τῶν κινήσεων. Ἐξίσου σημαντικὴ εἶναι ἡ δυνατότητα τοῦ χορευτῆ νὰ δημιουργεῖ μιὰ ἀναγνωρίσιμη καὶ ὁλοκληρωμένη εἰκόνα στὴ συνείδηση τοῦ θεατῆ.
Ἡ κίνηση πρέπει νὰ εἶναι εὐκρινής, ἐκφραστικὴ καὶ κατάλληλη γιὰ τὸ περιεχόμενο ποὺ παρουσιάζεται. Ἡ ὑπερβολή, ἡ ἀσάφεια καὶ ἡ ἔλλειψη μέτρου μποροῦν νὰ ὑπονομεύσουν τὸ καλλιτεχνικὸ ἀποτέλεσμα.
Ὁ Λουκιανὸς ἐνδιαφέρεται ἰδιαίτερα γιὰ τὴ σχέση ἀνάμεσα στὴν ἐκτέλεση καὶ στὴν πρόσληψη τοῦ χοροῦ. Ἡ ἐπιτυχία τῆς παράστασης ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὸ κατὰ πόσο ὁ θεατὴς μπορεῖ νὰ κατανοήσει αὐτὸ ποὺ βλέπει.
Ἐδῶ ἀναδεικνύεται μιὰ βασικὴ ἀρχὴ τῆς αἰσθητικῆς ἐπικοινωνίας: ἡ τέχνη ὁλοκληρώνεται μέσα ἀπὸ τὴ σχέση τοῦ δημιουργοῦ μὲ τὸν ἀποδέκτη της. Ὁ χορευτὴς ὀργανώνει τὴν κίνηση, τῆς δίνει νόημα καὶ τὴ μετατρέπει σὲ ὁρατὴ ἀφήγηση. Ὁ θεατής, μὲ τὴ σειρά του, ἀποκωδικοποιεῖ τὶς σωματικὲς κινήσεις καὶ ἀνασυνθέτει τὴν ἱστορία.
Ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον παρουσιάζει ἡ ἱκανότητα τῆς παντομίμας νὰ ἐπικοινωνεῖ ἀκόμη καὶ μὲ θεατὲς ποὺ δὲν κατανοοῦν πλήρως τὴ γλώσσα τῆς μουσικῆς ἢ τῆς ἀπαγγελίας. Ὁ Λουκιανὸς ἀναφέρει τὴν περίπτωση ἑνὸς ξένου θεατῆ, ὁ ὁποῖος, παρότι δὲν καταλάβαινε ὅσα ἀκούγονταν, μποροῦσε νὰ παρακολουθήσει καὶ νὰ κατανοήσει τὴν ὑπόθεση μέσα ἀπὸ τὶς κινήσεις τοῦ χορευτῆ.
Τὸ συγκεκριμένο παράδειγμα ἀποκαλύπτει τὴν εὐρύτερη ἐπικοινωνιακὴ δυνατότητα τῆς σωματικῆς ἔκφρασης. Ἡ ὀρχηστικὴ μπορεῖ νὰ ξεπεράσει τὰ γλωσσικὰ ὅρια καὶ νὰ κάνει τὴν καλλιτεχνικὴ ἐμπειρία προσιτὴ σὲ ἀνθρώπους διαφορετικῆς γλωσσικῆς καὶ πολιτισμικῆς προέλευσης.
11\. Ἡ συμβολὴ τοῦ ἔργου στὴ σύγχρονη θεωρία τοῦ χοροῦ
Ἡ σημασία τοῦ «Περὶ Ὀρχήσεως» δὲν περιορίζεται στὴν ἐποχὴ κατὰ τὴν ὁποία γράφτηκε. Τὸ ἔργο προσφέρει θεωρητικὰ ἐργαλεῖα ποὺ ἐξακολουθοῦν νὰ εἶναι χρήσιμα γιὰ τὴ μελέτη τοῦ χοροῦ ὡς μορφῆς τέχνης καὶ ἐπικοινωνίας.
Πρῶτον, ἀναγνωρίζει τὸ σῶμα ὡς φορέα νοήματος. Ἡ κίνηση δὲν εἶναι ἁπλῶς ἡ ἐκτέλεση μιᾶς προκαθορισμένης σωματικῆς ἐνέργειας, ἀλλὰ μιὰ διαδικασία ποὺ ἀπαιτεῖ σκέψη, ἐρμηνεία καὶ συνειδητὴ ἐπιλογή.
Δεύτερον, ἀναδεικνύει τὴ σημασία τῆς μίμησης ὡς δημιουργικῆς διαδικασίας. Ὁ χορευτὴς δὲν ἀντιγράφει μηχανικὰ τὴν πραγματικότητα, ἀλλὰ τὴν ἑρμηνεύει καὶ τὴν ἀνασυνθέτει μέσα ἀπὸ τὴν καλλιτεχνική του πράξη.
Τρίτον, ὑπογραμμίζει τὴν ἀνάγκη συνδυασμοῦ σωματικῆς καὶ πνευματικῆς καλλιέργειας. Ἡ τεχνικὴ ἐπάρκεια δὲν ἀρκεῖ ἀπὸ μόνη της γιὰ τὴ δημιουργία ἑνὸς ὁλοκληρωμένου καλλιτέχνη. Χρειάζεται γνώση, μνήμη, αἰσθητικὴ ἀντίληψη καὶ κατανόηση τοῦ ἀνθρώπινου χαρακτήρα.
Τέταρτον, ἀναγνωρίζει τὴ δυνατότητα τοῦ χοροῦ νὰ λειτουργεῖ ὡς ἀφηγηματικὸ μέσο, ἱκανὸ νὰ μεταφέρει ἱστορίες καὶ σύνθετες ἀνθρώπινες καταστάσεις χωρὶς νὰ στηρίζεται ἀποκλειστικὰ στὸν προφορικὸ λόγο.
Ἡ σύγχρονη ἔρευνα ἔχει ἐπανεξετάσει αὐτὲς τὶς πλευρὲς τοῦ ἔργου. Ἡ Karin Schlapbach, εἰδικότερα, ἀναδεικνύει τὴ σχέση ἀνάμεσα στὴ μίμηση, στὴ ρητορικὴ καὶ στὴν ὀπτικὴ ἀναπαράσταση, ἐνῶ ὁ Manlio Marinelli ἐξετάζει τὴ σωματικὴ πειθαρχία, τὶς χειρονομίες καὶ τὴ σχέση σώματος καὶ ψυχῆς στὴ λουκιανικὴ ἀντίληψη τῆς θεατρικῆς πράξης.
Οἱ προσεγγίσεις αὐτὲς ἐπιβεβαιώνουν ὅτι τὸ «Περὶ Ὀρχήσεως» δὲν εἶναι ἁπλῶς μιὰ ἱστορικὴ περιγραφὴ τοῦ ἀρχαίου χοροῦ, ἀλλὰ ἕνα κείμενο μὲ οὐσιαστικὸ θεωρητικὸ περιεχόμενο, τὸ ὁποῖο ἐπιτρέπει τὴ διερεύνηση τῆς σχέσης ἀνάμεσα στὸ σῶμα, στὴ σκέψη καὶ στὴν καλλιτεχνικὴ δημιουργία.
12\. Συμπεράσματα
Τὸ «Περὶ Ὀρχήσεως» τοῦ Λουκιανοῦ ἀποτελεῖ ἕνα ἰδιαίτερα σημαντικὸ κείμενο γιὰ τὴν κατανόηση τῆς ὀρχηστικῆς τέχνης στὸν ἀρχαῖο κόσμο. Μέσα ἀπὸ τὴ διαλογική του μορφή, ὁ συγγραφέας ὑπερασπίζεται μιὰ καλλιτεχνικὴ δραστηριότητα ποὺ συχνὰ ἀντιμετωπιζόταν μὲ προκατάληψη καὶ ἐπιχειρεῖ νὰ ἀναδείξει τὸ πραγματικὸ εὖρος τῶν ἐκφραστικῶν καὶ πνευματικῶν δυνατοτήτων της.
Ἡ βασικὴ συμβολὴ τοῦ ἔργου βρίσκεται στὴν ἀνάδειξη τοῦ ἀνθρώπινου σώματος ὡς μέσου καλλιτεχνικῆς ἐπικοινωνίας. Ἡ κίνηση ἀποκτᾷ ἀφηγηματικὴ δύναμη, ἡ χειρονομία μετατρέπεται σὲ σημεῖο νοήματος καὶ ὁ χορευτὴς ἀναδεικνύεται σὲ ἐρμηνευτὴ ποὺ συνδυάζει σωματικὴ δεξιότητα, πνευματικὴ καλλιέργεια καὶ αἰσθητικὴ ἀντίληψη.
Παράλληλα, ἡ σύνδεση τῆς ὀρχηστικῆς μὲ τὴ μυθολογία, τὴν ἱστορία καὶ τὴ μουσικὴ ἀποκαλύπτει τὸν σύνθετο χαρακτήρα της. Ὁ χορὸς δὲν ἀποτελεῖ μιὰ ἀπομονωμένη μορφὴ ψυχαγωγίας, ἀλλὰ ἐντάσσεται στὸ εὐρύτερο σύνολο τῶν πολιτισμικῶν πρακτικῶν μέσα ἀπὸ τὶς ὁποῖες μιὰ κοινωνία ἐκφράζει, διατηρεῖ καὶ μεταδίδει τὶς ἀξίες της.
Ἡ ἐξέταση τῆς ἐμμέλειας, τοῦ κόρδακα καὶ τῆς σίκκινιδος ἐμπλουτίζει αὐτὴν τὴν προσέγγιση, καθὼς ἀναδεικνύει τὸ εὖρος τῆς ἀρχαίας θεατρικῆς κίνησης. Ἡ ἁρμονία καὶ ἡ σοβαρότητα, ἡ κωμικὴ ὑπερβολὴ καὶ ἡ σατυρικὴ ζωηρότητα ἀποτελοῦν διαφορετικὲς ἐκφραστικὲς δυνατότητες τοῦ ἀνθρώπινου σώματος. Οἱ μορφὲς αὐτὲς δὲν ταυτίζονται μὲ τὴν παντομίμα ποὺ περιγράφει ὁ Λουκιανός, προσφέρουν ὅμως ἕνα χρήσιμο ἱστορικὸ καὶ αἰσθητικὸ πλαίσιο γιὰ τὴ μελέτη τῆς ἐξέλιξης τῆς ἑλληνικῆς ὀρχηστικῆς.
Ἰδιαίτερη σημασία ἔχει καὶ ἡ ἀντίληψη ὅτι ἡ σωματικὴ ἔκφραση προϋποθέτει γνώση καὶ κατανόηση. Ὁ χορευτὴς δὲν ἀρκεῖ νὰ ἐκτελεῖ κινήσεις μὲ ἀκρίβεια. Ὀφείλει νὰ κατανοεῖ τὸ περιεχόμενό τους, νὰ ἀναγνωρίζει τὰ συναισθήματα ποὺ καλεῖται νὰ ἀναπαραστήσει καὶ νὰ τὰ μεταφέρει μὲ τρόπο κατανοητὸ στὸ κοινό.
Ἀπὸ αὐτὴν τὴν ἄποψη, ὁ Λουκιανὸς προσεγγίζει τὸν χορὸ ὡς μιὰ ὁλοκληρωμένη μορφὴ καλλιτεχνικῆς δημιουργίας, στὴν ὁποία σῶμα καὶ πνεῦμα δὲν βρίσκονται σὲ ἀντίθεση, ἀλλὰ συνεργάζονται γιὰ τὴν παραγωγὴ νοήματος.
Ἡ διαχρονικὴ ἀξία τοῦ ἔργου βρίσκεται ἀκριβῶς σὲ αὐτὴν τὴν ἀναγνώριση τῆς ἐκφραστικῆς δύναμης τοῦ σώματος. Ὁ χορὸς παρουσιάζεται ὡς τέχνη ποὺ μπορεῖ νὰ ἀφηγηθεῖ, νὰ συγκινήσει, νὰ διδάξει καὶ νὰ διατηρήσει ζωντανὴ τὴν πολιτισμικὴ μνήμη. Μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο, τὸ «Περὶ Ὀρχήσεως» ξεπερνᾷ τὰ ὅρια μιᾶς ἀπολογίας ὑπὲρ ἑνὸς δημοφιλοῦς θεάματος καὶ γίνεται μιὰ οὐσιαστικὴ συμβολὴ στὴν ἱστορία τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς αἰσθητικῆς καὶ στὴ θεωρία τῆς καλλιτεχνικῆς ἔκφρασης.
ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΚΕΙΜΕΝΟ·
13\. Βιβλιογραφία
Α. Πρωτογενεῖς πηγές
1\. Λουκιανός, Περὶ Ὀρχήσεως, στὸ: A. M. Harmon (ἐπιμ.), Lucian, τόμος V, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1936.
2\. Lucian of Samosata, De Saltatione, ἀρχαῖο ἑλληνικὸ κείμενο καὶ ἀγγλικὴ μετάφραση, Loeb Classical Library.
Β. Δευτερογενὴς βιβλιογραφία
3\. Hall, E. & Wyles, R. (ἐπιμ.), New Directions in Ancient Pantomime, Oxford University Press, 2008.
4\. Schlapbach, K., «Lucian's On Dancing and the Models for a Discourse on Pantomime», στὸ: Hall, E. & Wyles, R. (ἐπιμ.), New Directions in Ancient Pantomime, Oxford University Press, 2008.
5\. Schlapbach, K., The Anatomy of Dance Discourse: Literary and Philosophical Approaches to Dance in the Later Graeco-Roman World, Oxford University Press, 2018.
6\. Lawler, Lillian B., The Dance in Ancient Greece, Wesleyan University Press, 1964.
7\. Lonsdale, Steven H., Dance and Ritual Play in Greek Religion, Johns Hopkins University Press, 1993.
8\. Pickard-Cambridge, A. W., The Dramatic Festivals of Athens, 2η ἔκδοση, ἀναθεωρημένη ἀπὸ τοὺς John Gould καὶ D. M. Lewis, Oxford University Press, 1988.
9\. Marinelli, M., «The Body Disciplines in the Theater of Ancient Greece: The Case of Lucianus of Samosata», Il Castello di Elsinore, 74, 2016, σ. 25–57.
### Γ. Ἠλεκτρονικὲς πηγές
* [Perseus Digital Library](https://www.perseus.tufts.edu/?utm_source=chatgpt.com) – Ἀρχαῖα ἑλληνικὰ κείμενα καὶ φιλολογικὸ ὑλικό.
* [Oxford Academic](https://academic.oup.com/?utm_source=chatgpt.com) – Ἐπιστημονικὲς μελέτες γιὰ τὴν ἀρχαία παντομίμα καὶ τὴ θεωρία τοῦ χοροῦ.
* [Loeb Classical Library](https://www.loebclassics.com/?utm_source=chatgpt.com) – Ἐκδόσεις καὶ μεταφράσεις ἀρχαίων συγγραφέων.
