ΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑΚΑ ΠΝΕΥΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΑΡΑΚΕΛΣΟΥ.
Ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικὰ κείμενα ποὺ συνδέονται μὲ τὴ σκέψη του ΠΑΡΑΚΕΛΣΟΥ
Σύμφωνα μὲ τὴν κοσμοθεωρία τοῦ Παράκελσου, ἡ φύση δὲν ἀποτελοῦνταν μόνο ἀπὸ ὅσα μποροῦσε νὰ ἀντιληφθεῖ ὁ ἄνθρωπος μὲ τὶς αἰσθήσεις του. Στὸ πλαίσιο τῆς φιλοσοφίας του, ὑπῆρχαν καὶ ὄντα συνδεδεμένα μὲ τὶς θεμελιώδεις ποιότητες τῆς φύσης.
Τὰ ὄντα αὐτὰ ὀνομάστηκαν Στοιχειακά, ἐπειδὴ ἡ παράδοση τὰ συνέδεε μὲ ἕνα συγκεκριμένο στοιχεῖο. Δὲν ταυτίζονταν ἀκριβῶς μὲ τοὺς θεοὺς καὶ τοὺς δαίμονες τῆς ἀρχαίας μυθολογίας, ἀλλὰ ἀποτελοῦσαν ξεχωριστὴ κατηγορία στὸ πλαίσιο τῆς παρακελσιανῆς φυσικῆς φιλοσοφίας.
Οἱ τέσσερις βασικὲς κατηγορίες εἶναι οἱ Nymphae, οἱ Sylphi, οἱ Pygmaei καὶ οἱ Salamandrae.
1. Οἱ Νύμφες — Nymphae
Στοιχεῖο: Νερό — Aqua
Οἱ Nymphae εἶναι τὰ ὄντα ποὺ συνδέονται μὲ τὸ νερό. Ἡ κατηγορία αὐτὴ παρουσιάζει συγγένεια μὲ τὶς Νύμφες τῆς ἀρχαίας μυθολογίας, οἱ ὁποῖες συνδέονταν μὲ πηγές, ποτάμια, λίμνες καὶ ἄλλα φυσικὰ τοπία. Στὴν ταξινόμηση τοῦ Παράκελσου, ὅμως, ἐντάσσεται σὲ ἕνα διαφορετικὸ σύστημα, ποὺ ἀφορᾷ τὰ στοιχειακὰ ὄντα.
Τὸ νερὸ συμβολίζει τὴ ρευστότητα, τὴ μεταβολή, τὴ γονιμότητα καὶ τὰ βάθη τῆς φύσης. Γι’ αὐτὸ οἱ ὑδάτινες μορφὲς ἀπέκτησαν σημαντικὴ θέση στὴ μυθολογία, στὴν ἀλχημικὴ σκέψη καὶ στὴ νεώτερη ἐσωτερικὴ λογοτεχνία.
2. Οἱ Συλφίδες — Sylphi
Στοιχεῖο: Ἀέρας — Aer
Οἱ Sylphi εἶναι τὰ στοιχειακὰ τοῦ ἀέρα. Ἡ ὀνομασία τους συνδέθηκε μὲ τὶς ἀέρινες καὶ λεπτοφυεῖς μορφὲς τῆς μεταγενέστερης ἐσωτερικῆς γραμματείας. Ἡ νεώτερη ἀγγλικὴ μορφὴ τῆς λέξης εἶναι Sylphs, ἐνῶ στὸν λατινικὸ τίτλο τοῦ ἔργου τοῦ Παράκελσου συναντᾶμε τὸν τύπο Sylphis.
Ὁ ἀέρας συνδέεται συμβολικὰ μὲ τὴν κίνηση, τὴν ἀναπνοή, τὴ μετάδοση καὶ τὴν ἐλευθερία. Στὴ μεταγενέστερη ἐσωτερικὴ παράδοση, οἱ συλφίδες περιγράφονται συχνὰ ὡς ὄντα ποὺ ἀντιπροσωπεύουν τὶς λεπτοφυεῖς δυνάμεις τῆς ἀτμόσφαιρας καὶ τοῦ ἀόρατου κόσμου.
Ἡ σύνδεσή τους μὲ τὸν ἀέρα ἀποτελεῖ μέρος τῆς παράδοσης ποὺ ἀναπτύχθηκε γύρω ἀπὸ τὰ τέσσερα στοιχειακὰ γένη καὶ ἐπηρέασε μεταγενέστερα ἀποκρυφιστικὰ καὶ λογοτεχνικὰ ρεύματα.
3. Οἱ Πυγμαῖοι — Pygmaei
Στοιχεῖο: Γῆ — Terra
Οἱ Pygmaei συνδέονται μὲ τὸ στοιχεῖο τῆς γῆς. Στὴν παρακελσιανὴ ταξινόμηση ἀποτελοῦν μία ἀπὸ τὶς τέσσερις βασικὲς κατηγορίες τῶν στοιχειακῶν ὄντων. Στὴ μεταγενέστερη ἐσωτερικὴ παράδοση, ἡ κατηγορία αὐτὴ συνδέθηκε μὲ τοὺς Γνώμους (Gnomi ἢ Gnomes).
Οἱ Γνῶμοι περιγράφονται συνήθως ὡς ὄντα συνδεδεμένα μὲ τὸ ὑπέδαφος, τοὺς βράχους, τὰ μέταλλα καὶ τὸν κρυμμένο πλοῦτο τῆς γῆς. Ἡ γῆ συμβολίζει τὴ σταθερότητα, τὴν ἀντοχή, τὴν πυκνότητα καὶ τὴν ὑλικὴ ὑπόσταση τῶν πραγμάτων.
Ἡ εἰκόνα τῶν Γνώμων ὡς φυλάκων τῶν γήινων θησαυρῶν ἀναπτύχθηκε κυρίως μέσα ἀπὸ τὴ μεταγενέστερη εὐρωπαϊκὴ μυθολογία καὶ τὴν ἐσωτερικὴ λογοτεχνία. Γι’ αὐτὸ χρειάζεται νὰ διακρίνουμε τὴν ἀρχικὴ ὀνομασία Pygmaei τοῦ Παράκελσου ἀπὸ τὴ νεώτερη, εὐρύτερα γνωστὴ μορφὴ τοῦ Γνώμου.
4. Οἱ Σαλαμάνδρες — Salamandrae
Στοιχεῖο: Φωτιά — Ignis
Οἱ Salamandrae εἶναι τὰ στοιχειακὰ τῆς φωτιᾶς. Δὲν πρέπει νὰ συγχέονται μὲ τὸ πραγματικὸ ἀμφίβιο ζῶο ποὺ φέρει τὴν ἴδια ὀνομασία. Στὴν ἀλχημικὴ καὶ ἐσωτερικὴ παράδοση, ἡ σαλαμάνδρα ἀπέκτησε τὸν χαρακτῆρα μυθικοῦ ὄντος συνδεδεμένου μὲ τὸ πύρινο στοιχεῖο.
Ἡ φωτιὰ συμβολίζει τὴ θερμότητα, τὴν ἐνέργεια, τὴ μεταμόρφωση καὶ τὴν κάθαρση. Στὴν ἀλχημεία, ἔχει κεντρικὴ σημασία, ἐπειδὴ συνδέεται μὲ τὴ μεταβολὴ τῆς ὕλης καὶ τὴ μετάβαση ἀπὸ μία κατάσταση σὲ μία ἄλλη.
Οἱ Σαλαμάνδρες ἀπέκτησαν ἔτσι τὴ θέση τῶν μυθικῶν κατοίκων τοῦ πύρινου στοιχείου καὶ ἔγιναν μία ἀπὸ τὶς πιὸ ἀναγνωρίσιμες μορφὲς τῆς δυτικῆς ἐσωτερικῆς παράδοσης.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Τὰ τέσσερα στοιχειακὰ γένη μποροῦν νὰ μελετηθοῦν καὶ ὡς συμβολικὲς ἀπεικονίσεις τῶν βασικῶν δυνάμεων τῆς φύσης.
Τὸ νερὸ συμβολίζει τὴ ρευστότητα καὶ τὴ μεταβολή. Ὁ ἀέρας συνδέεται μὲ τὴν κίνηση καὶ τὴν ἀναπνοή. Ἡ γῆ ἀντιπροσωπεύει τὴ σταθερότητα καὶ τὴν ὑλικὴ ὑπόσταση, ἐνῶ ἡ φωτιὰ συμβολίζει τὴν ἐνέργεια καὶ τὴ μεταμόρφωση.
Μέσα ἀπὸ αὐτὴ τὴ συμβολικὴ γλῶσσα, τὰ στοιχειακὰ ὄντα ἀπέκτησαν μία θέση ποὺ ξεπερνοῦσε τὴν ἁπλῆ μυθολογικὴ περιγραφή. Ἔγιναν μέρος μιᾶς εὐρύτερης προσπάθειας νὰ ἐρμηνευθεῖ ἡ σχέση τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸ περιβάλλον του καὶ νὰ ἀποδοθεῖ νόημα στὶς διαφορετικὲς ἐκδηλώσεις τῆς φύσης.
Αὐτὴ ἡ συμβολικὴ προσέγγιση ἐξακολουθεῖ νὰ ἐνδιαφέρει ὅσους μελετοῦν τὴν ἱστορία τῆς ἀλχημείας, τὴ μυθολογία, τὴ φιλοσοφία καὶ τὴν ἐσωτερικὴ γραμματεία.
——————
* Τὸ πραγματικό του ὄνομα ἦταν Θεόφραστος Μπόμβαστ φον Χοενχάιμ (Theophrastus Bombastus von Hohenheim).
