Ἰωάννης Φιλόπονος (6ος αἰ.μΧ) : Ο ΠΡΟΦΗΤΗΣ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΦΥΣΙΚΗΣ 1000 ΧΡΟΝΙΑ ΠΡΙΝ ΤΟΝ ΝΕΥΤΩΝΑ...
Περίληψη.
Τὸ παρὸν ἄρθρο ἐξετάζει τὴν ἐπαναστατικὴ συμβολὴ τοῦ Ἀλεξανδρινοῦ φιλοσόφου καὶ ἐπιστήμονα τοῦ 6ου μ.Χ. αἰῶνα, Ἰωάννη Φιλοπόνου, στὴν ἱστορία τῆς φυσικῆς. Ἀμφισβητώντας μὲ πειραματικὸ καὶ μαθηματικὸ τρόπο τὴν ἀριστοτελικὴ μηχανική, ὁ Φιλόπονος διατύπωσε τὴ θεωρία τῆς «ὠθήσεως» (impetus), ἀπέρριψε τὴ διάκριση μεταξὺ γήινου καὶ οὐράνιου κόσμου καὶ προανήγγειλε θεμελιώδεις ἀρχὲς τῆς κλασικῆς μηχανικῆς τοῦ Γαλιλαίου καὶ τοῦ Νεύτωνα, μία ὁλόκληρη χιλιετία πρὶν ἀπὸ τὴν Ἐπιστημονικὴ Ἐπανάσταση.
Ὁ Φιλόπονος ὑποστήριξε ὅτι :
1) ὁ κόσμος δὲν εἷναι αἰώνιος , ἀλλὰ ΕΧΕΙ ΑΡΧΗ , ἐπειδὴ ἄν ὑπάρχει ΑΠΕΙΡΗ ΣΕΙΡΑ ΑΙΤΙΩΝ , ΕΙΝΑΙ ΑΔΥΝΑΤΗ Η ΥΠΑΡΞΗ ΤΟΥ "ΤΩΡΑ"..
2) δὲν χρειάζεται ἡ ΕΠΑΦΗ μὲ ἕνα Κινοῦν ὅπως δίδασκε ὁ Ἀριστοτέλης γιὰ νὰ ἐξηγήσει τὴν ΚΙΝΗΣΗ τῶν.σωμάτων, ἀρκεῖ η ΩΘΗΣΗ ποὺ δίνει κάποιος σὲ ἕνα σῶμα · αὐτὴ ,στὸ κενό, μπορεῖ νὰ διατηρεῖ αἰώνια τὴν κίνηση ἑνὸς ἀντικειμένου. Κατὰ συνέπεια ,δὲν χρειάζονται οἱ ἀριστοτελικοὶ ΝΟΕΣ γιὰ νὰ κινοῦν τὰ οὐράνια σώματα, ἀρκεῖ ἡ πρώτη ΩΘΗΣΗ ποὺ τοὺς ἔδωσε ὁ θεὸς κατὰ τὴν Δημιουργἰα.
Τὸ ἔργο τοῦ Φιλόπονου ἦρθε στὸ φῶς τὸν 14ο αἰ.μΧ , ὅταν Καθολικοὶ Ἱερωμένοι Καθηγητὲς Πανεπιστημίου , ὅπως οἱ OCKAMM, BURIDAN, D' ORESME κλπ, προσπαθῶντας νὰ ἀναιρέσουν τὴν θεωρία Κίνησης τοῦ Ἀριστοτέλη (μὲ σκοπὸ πάντα ,τὴν ἀναίρεση τῆς θέσης του περὶ Αἰωνιότητας τοῦ Κόσμου) ΕΠΕΣΑΝ ΠΑΝΩ ΣΤΙΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΤΟΥ ΦΙΛΟΠΟΝΟΥ, κι ἔτσι ἔφεραν στὸ φῶς τὴν θεωρία τῆς ΟΡΜΗΣ τοῦ 6ου αἰ.μΧ, ἡ ὁποία , μὲ διαφορετικὴ διατύπωση, ἐπρόκειτο νὰ ὁδηγήσει στὴν ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ τοῦ 17ου αἰ. μὲ τὴ Νέα Φυσικὴ ΓΑΛΙΛΑΙΟΥ—ΝΕΥΤΩΝΑ.
Ἐπίσης , ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦ Φιλόπονου γίνεται φανερὸ ὅτι ὁ Χριστιανισμὸς , μὲ τὴν βιβλικὴ του θέση περὶ Δημιουργίας , ἦταν ἐκεῖνος ποὺ θὰ ΑΠΟΠΝΕΥΜΑΤΟΠΟΙΟΥΣΕ/ ΑΠΟΜΥΘΟΠΟΙΟΥΣΕ ΤΟΝ ΦΥΣΙΚΟ ΚΟΣΜΟ ἀφαιρῶντας τὰ Πνεύματα (βλ ἀριστοτελικοὺς ΝΟΕΣ) ἀπὸ τὴν ΦΥΣΗ, κάτι ποὺ ἀδυνατοῦσε νὰ κάνει ὁ Νεοπλατωνισμὸς ( ὁ φιλοσοφικὸς ἀνταγωνιστὴς τοῦ Χριστιανισμοῦ) ὁ ΜΟΝΙΣΜΟΣ τοῦ ὁποίου ΑΝΗΓΑΓΕ τελικὰ ΤΗΝ ΥΛΗ ΣΤΟ ΠΝΕΥΜΑ..
1. Εἰσαγωγὴ: Ὁ Στοχαστὴς τῆς Ἀλεξάνδρειας.
Ὁ Ἰωάννης ὁ Φιλόπονος (περ. 490 – 570 μ.Χ.) ἔζησε καὶ δίδαξε στὴν Ἀλεξάνδρεια σὲ μία ἐποχὴ μετάβασης ἀπὸ τὸν ἀρχαῖο κόσμο στὸ Βυζάντιο. Ὄντας χριστιανὸς νεοπλατωνικὸς φιλόσοφος, προσέγγισε τὰ κείμενα τοῦ Ἀριστοτέλη ὄχι ὡς ἀλάνθαστα δόγματα, ἀλλὰ μὲ κριτικὸ καὶ ἐμπειρικὸ πνεῦμα. Τὰ ὑπομνήματά του στὰ Φυσικὰ καὶ στὸ Περὶ Οὐρανοῦ τοῦ Ἀριστοτέλη ἀποτελοῦν ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικώτερα ρήγματα στὴν ἀρχαία φυσικὴ φιλοσοφία, θέτοντας τὰ θεμέλια γιὰ τὴ γέννηση τῆς σύγχρονης ἐπιστήμης.
2. Ἡ Ἀνατροπὴ τῆς Ἀριστοτελικῆς Κινήσεως καὶ ἡ Θεωρία τῆς Ὠθήσεως.
Στὴν ἀριστοτελικὴ φυσική, κάθε βίαιη κίνηση ἑνὸς σώματος (ὅπως ἕνα βέλος ποὺ ἐκτοξεύεται) ἀπαιτεῖ τὴ συνεχῆ ἐπαφὴ μὲ ἕνα κινοῦν αἴτιο. Ὁ Ἀριστοτέλης ὑποστήριζε ὅτι ὁ ἀέρας ποὺ παραμερίζεται ἀπὸ τὸ βέλος σπεύδει πίσω του καὶ τὸ ὠθεῖ πρὸς τὰ ἐμπρός.
Ὁ Φιλόπονος κατέρριψε αὐτὴ τὴν ἄποψη μὲ ἁπλᾶ ἀλλὰ ἀδιάσειστα νοητικὰ πειράματα. Παρατήρησε ὅτι ἂν ὁ ἀέρας ἦταν τὸ κινοῦν αἴτιο, τότε θὰ μπορούσαμε νὰ κινήσουμε μία πέτρα ἁπλῶς κουνῶντας τὸν ἀέρα πίσω της μὲ ἕνα ριπίδι. Στὴ θέση τῆς ἀριστοτελικῆς ἐξήγησης, εἰσήγαγε μία ριζοσπαστικὴ ἔννοια:
Ἡ Ἐνυπάρχουσα Κινητικὴ Δύναμη (Impetus): Ὁ Φιλόπονος ὑποστήριξε ὅτι ὁ ρίπτης μεταβιβάζει στὸ βλῆμα μία ἀσώματη κινητικὴ ἐνέργεια («ὠστικὴ δύναμη»). Αὐτὴ ἡ δύναμη διατηρεῖ τὸ σῶμα σὲ κίνηση, μέχρι νὰ ἐξαντληθεῖ σταδιακὰ ἀπὸ τὴν ἀντίσταση τοῦ μέσου (τοῦ ἀέρα) καὶ τὴ φυσικὴ ροπὴ τοῦ βάρους του.
Ὁ Προάγγελος τῆς Ἀδράνειας: Ἡ θεωρία αὐτὴ πέρασε στοὺς Ἄραβες ἐπιστήμονες (ὡς mayl), στὸν Μεσαίωνα μέσῳ τοῦ Ἰωάννη Μπουριντὰν (ὡς impetus) καὶ ἀποτέλεσε τὸ ἄμεσο πνευματικὸ ὑπόβαθρο γιὰ τὸν πρῶτο νόμο τοῦ Νεύτωνα περὶ ἀδράνειας.
3. Τὸ Πείραμα τῆς Ἐλεύθερης Πτώσεως Πρὶν ἀπὸ τὸν Γαλιλαῖο.
Σύμφωνα μὲ τὸν Ἀριστοτέλη, ἡ ταχύτητα πτώσεως ἑνὸς σώματος εἶναι ἀνάλογη τοῦ βάρους του. Ἕνα σῶμα διπλασίου βάρους θὰ ἔπρεπε νὰ πέφτει στὸν μισὸ χρόνο ἀπὸ ἕνα ἐλαφρύτερο.
Ὁ Φιλόπονος, χίλια καὶ πλέον χρόνια πρὶν ἀπὸ τὸ περίφημο πείραμα τοῦ Γαλιλαίου στὸν πύργο τῆς Πίζας, ἀπέδειξε πειραματικὰ ὅτι αὐτὸ εἶναι λανθασμένο. Στὸ ὑπόμνημά του στὰ Φυσικά, καταγράφει ξεκάθαρα ὅτι ἂν ἀφήσουμε νὰ πέσουν ἀπὸ τὸ ἴδιο ὕψος δύο σώματα μὲ πολύ διαφορετικὸ βάρος, ἡ διαφορὰ στὸν χρόνο πτώσεώς τους εἶναι ἐλάχιστη ἕως ἀμελητέα. Συμπέρανε ἔτσι ὅτι ἡ ταχύτητα τῆς πτώσεως δὲν καθορίζεται ἀπὸ τὸ βάρος, ἀλλὰ ἐπηρεάζεται κυρίως ἀπὸ τὴν ἀντίσταση τοῦ μέσου μέσα στὸ ὁποῖο κινοῦνται τὰ σώματα.
4. Ἡ Ἑνοποίηση Γῆς καὶ Οὐρανοῦ.
Ἡ ἀρχαία ἀριστοτελικὴ κοσμολογία χώριζε τὸ σύμπαν σὲ δύο ριζικὰ διαφορετικοὺς κόσμους:
Τὸν Ὑποσελήνιο Κόσμο (Γῆ): Ὅπου κυριαρχοῦν τὰ τέσσερα στοιχεῖα, ἡ φθορὰ καὶ ἡ εὐθύγραμμη κίνηση πρὸς τὰ πάνω (ἀήρ, πῦρ) καὶ πρὸς τὰ κάτω (γῆ, ὐδωρ).
Τὸν Ὑπερσελήνιο Κόσμο (Οὐρανός): Ὅπου τὰ ἄστρα ἀποτελοῦνται ἀπὸ τὸν ἄφθαρτο «αἰθέρα» {ἢ 5η οὐσία/πεμπτουσία} καὶ κινοῦνται αἰώνιως κυκλικά.
Ὁ Φιλόπονος κατήργησε αὐτὸ τὸ κοσμολογικὸ φράγμα. Ὑποστήριξε ὅτι τὰ οὐράνια σώματα δὲν εἶναι θεῖα οὔτε ἀποτελοῦνται ἀπὸ κάποιο μυστηριῶδες πέμπτο στοιχεῖο. Ἀντιθέτως, εἶναι φθαρτὰ ὑλικὰ σώματα, ὅπως ἀκριβῶς καὶ ἡ Γῆ, τὰ ὁποῖα διέπονται ἀπὸ τοὺς ἴδιους φυσικοὺς νόμους. Ἐπιπλέον, ὑποστήριξε ὅτι ἡ κίνηση τῶν πλανητῶν δὲν ὀφείλεται σὲ οὐράνιες ψυχές (ἀριστοτελικοί Νόες) ποὺ τοὺς ὠθοῦν διαρκῶς, ἀλλὰ σὲ μία ἀρχικὴ ὤθηση ποὺ τοὺς δόθηκε ἀπὸ τὸν Θεὸ κατὰ τὴ στιγμή τῆς Δημιουργίας. Ἡ ἰδέα αὐτὴ προαναγγέλλει τὴν παγκόσμια ἑνοποίηση τῶν φυσικῶν νόμων ποὺ ἐπέτυχε ὁ Ἰσαὰκ Νεύτων μὲ τὸν νόμο τῆς παγκόσμιας ἕλξεως.
5. Συμπεράσματα.
Ἡ ἐπίδραση τοῦ Ἰωάννη Φιλοπόνου στὴν ἱστορία τῶν ἐπιστημῶν ὑπῆρξε καταλυτική, παρότι συχνὰ παραγνωρίζεται. Ὁ ἴδιος ὁ Γαλιλαῖος τὸν ἀναφέρει ρητὰ στὰ νεανικά του ἔργα (De Motu) περισσότερες φορὲς ἀπὸ ὅ,τι τὸν Πλάτωνα. Ὁ Φιλόπονος ἀπέδειξε ὅτι ἡ παρατήρηση, τὸ πείραμα καὶ ἡ λογικὴ συνέπεια ὑπερέχουν τῆς αὐθεντίας τῶν παλαιῶν κειμένων. Δικαίως, λοιπόν, χαρακτηρίζεται ὡς ὁ μεγάλος προφήτης τῆς νέας φυσικῆς, ὁ ἄνθρωπος ποὺ ἔθεσε τὶς βάσεις τῆς σύγχρονης μηχανικῆς χίλια χρόνια πρὶν ἀπὸ τὸν Νεύτωνα.
Ἐνδεικτικὴ Βιβλιογραφία.
Sorabji, R. (Ed.). (1987). Philoponus and the Rejection of Aristotelian Science. Duckworth.
Wildberg, C. (1988). John Philoponus' Criticism of Aristotle's Theory of Aether. De Gruyter.
Sambursky, S. (1962). The Physical World of Late Antiquity. Routledge.
