ΤΑ ΗΧΗΤΙΚΑ ΑΓΓΕΙΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΘΕΑΤΡΩΝ.




1. Εἰσαγωγή

Ἡ ἀρχαία ἑλληνικὴ θεατρικὴ ἀρχιτεκτονικὴ δὲν ἀποσκοποῦσε μόνο στὴν ἐξυπηρέτηση τῆς ὀπτικῆς ἐπαφῆς μεταξὺ τῶν θεατῶν καὶ τῆς σκηνῆς. Ἡ μετάδοση τοῦ λόγου, ἡ καταληπτότητα τῶν λέξεων καὶ ἡ ἀκουστικὴ ἐμπειρία τοῦ κοινοῦ ἀποτελοῦσαν ἐξίσου σημαντικὲς παραμέτρους τοῦ σχεδιασμοῦ.

Σὲ ἕνα ἀνοικτὸ θέατρο, ὅπου ἡ φωνὴ τοῦ ὑποκριτῆ ἔπρεπε νὰ φθάσει σὲ χιλιάδες θεατές, ἡ ἀκουστικὴ διαχείριση τοῦ χώρου ἀποτελοῦσε ἕνα ἰδιαίτερα σύνθετο πρόβλημα. Ἡ γεωμετρία τοῦ κοίλου, ἡ κλίση τῶν κερκίδων, τὰ ὑλικὰ κατασκευῆς καὶ οἱ ἀνακλάσεις τοῦ ἤχου ἐπηρέαζαν τὴν ποιότητα τῆς ἀκουστικῆς ἐμπειρίας.

Ἀνάμεσα στὶς τεχνικὲς ποὺ ἀποδίδονται στοὺς ἀρχαίους ἀρχιτέκτονες βρίσκεται καὶ ἡ χρήση εἰδικῶν ἠχητικῶν ἀγγείων. Ἡ συγκεκριμένη τεχνικὴ παρουσιάζει ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον, διότι συνδέει τὴν ἀρχιτεκτονικὴ μὲ τὴ μουσικὴ θεωρία καὶ τὴ φυσικὴ τῶν ταλαντώσεων.

Ἡ σημαντικώτερη σωζόμενη περιγραφὴ τοῦ συστήματος βρίσκεται στὸ πέμπτο βιβλίο τοῦ De Architectura τοῦ Ρωμαίου ἀρχιτέκτονα Μάρκου Βιτρουβίου Πολλίωνος, καὶ συγκεκριμένα στὸ πέμπτο κεφάλαιο, περὶ τῶν ἠχητικῶν ἀγγείων τῶν θεάτρων.

2. Ἡ μαρτυρία τοῦ Βιτρουβίου

Ὁ Βιτρούβιος, στὸ πέμπτο βιβλίο τοῦ De Architectura (V, 5), περιγράφει ἕνα σύστημα ἀκουστικῶν ἀγγείων, τὰ ὁποῖα ὀνομάζει echea, ἀπὸ τὴν ἑλληνικὴ λέξη ἠχεῖα.

Σύμφωνα μὲ τὴν περιγραφή του, τὰ ἀγγεῖα κατασκευάζονταν κυρίως ἀπὸ χαλκὸ καὶ εἶχαν διαφορετικὲς διαστάσεις, ἀνάλογα μὲ τὸ μέγεθος τοῦ θεάτρου. Ἡ κατασκευή τους ἀκολουθοῦσε συγκεκριμένες μαθηματικὲς καὶ μουσικὲς ἀναλογίες, ὥστε νὰ παράγουν ἤχους οἱ ὁποῖοι ἀντιστοιχοῦσαν σὲ συγκεκριμένα μουσικὰ διαστήματα.

Ὁ ἴδιος ἀναφέρει: «Vasa aerea fiant pro ratione magnitudinis theatri». Δηλαδή, τὰ χάλκινα ἀγγεῖα πρέπει νὰ κατασκευάζονται ἀνάλογα μὲ τὸ μέγεθος τοῦ θεάτρου.

Τὰ ἀγγεῖα τοποθετοῦνταν σὲ εἰδικὲς κόγχες, διαμορφωμένες μεταξὺ τῶν σειρῶν τῶν καθισμάτων. Ἡ διάταξή τους ἦταν συγκεκριμένη: δὲν ἔπρεπε νὰ ἔρχονται σὲ ἄμεση ἐπαφὴ μὲ τοὺς περιβάλλοντες τοίχους, ἀλλὰ νὰ περιβάλλονται ἀπὸ ἐλεύθερο χῶρο. Ἐπιπλέον, τοποθετοῦνταν ἀνεστραμμένα, μὲ τὸ στόμιό τους προσανατολισμένο πρὸς τὴ σκηνή.

Ὁ Βιτρούβιος περιγράφει ἀκόμη τὴν κατασκευὴ ἀνοιγμάτων στὶς βαθμίδες, ἀπέναντι ἀπὸ τὶς κόγχες, ὥστε νὰ ἐπιτυγχάνεται ἡ ἀκουστικὴ ἐπικοινωνία τῶν ἀγγείων μὲ τὸν χῶρο τοῦ θεάτρου.

Ἡ λεπτομερὴς αὐτὴ περιγραφὴ δείχνει ὅτι δὲν ἐπρόκειτο γιὰ τυχαία τοποθέτηση κεραμικῶν δοχείων, ἀλλὰ γιὰ ἕνα σύστημα μὲ συγκεκριμένη γεωμετρικὴ καὶ μουσικὴ ὀργάνωση.

Πηγή: Vitruvius, De Architectura, V, 5, 1–8.

3. Ἡ μουσικὴ ὀργάνωση τῶν ἠχητικῶν ἀγγείων

Ἕνα ἀπὸ τὰ πλέον ἐντυπωσιακὰ χαρακτηριστικὰ τοῦ συστήματος εἶναι ὅτι ἡ διάταξη τῶν ἀγγείων βασιζόταν στὶς μουσικὲς ἀναλογίες τῆς ἀρχαιότητας.

Ὁ Βιτρούβιος περιγράφει ἀγγεῖα τὰ ὁποῖα ἦταν κατασκευασμένα ὥστε νὰ παράγουν, ὅταν κρούονταν, διαφορετικοὺς φθόγγους. Οἱ φθόγγοι αὐτοὶ ἀπεῖχαν μεταξύ τους σύμφωνα μὲ μουσικὰ διαστήματα, ὅπως ἡ τετάρτη, ἡ πέμπτη καὶ τὰ ἀντίστοιχα διαστήματα τῆς ἀρχαίας μουσικῆς θεωρίας.

Σὲ ἕνα θέατρο μέτριου μεγέθους προτείνει τὴν κατασκευὴ δεκατριῶν κογχῶν, τοποθετημένων σὲ μία ὁριζόντια ζώνη περίπου στὸ μέσο τοῦ ὕψους τοῦ κοίλου.

Ἡ διάταξη αὐτὴ ἀκολουθεῖ τὴν ἀρχαία μουσικὴ κλίμακα καὶ συνδέεται μὲ τὰ τρία μουσικὰ γένη:

  • Τὸ διατονικό.
  • Τὸ χρωματικό.
  • Τὸ ἐναρμόνιο.

Ὁ Βιτρούβιος συνδέει ρητὰ τὴν ἀνάλυση τῶν μουσικῶν διαστημάτων μὲ τὸ ἔργο τοῦ Ἀριστόξενου, τοῦ ἀρχαίου μουσικοῦ θεωρητικοῦ καὶ μαθητῆ τοῦ Ἀριστοτέλους.

Ἡ ἀναφορά του παρουσιάζει ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον, διότι ἀποκαλύπτει τὴν προσπάθεια σύνδεσης τῆς μουσικῆς θεωρίας μὲ τὴν ἀρχιτεκτονικὴ πρακτική.

Τὰ ἀγγεῖα, δηλαδή, δὲν ἐπιλέγονταν μόνο μὲ βάση τὸ μέγεθος ἢ τὸ ὑλικό τους, ἀλλὰ καὶ μὲ βάση τὴν ἰδιότητα νὰ συντονίζονται σὲ συγκεκριμένες συχνότητες.

4. Ἡ φυσικὴ λειτουργία τῶν ἠχητικῶν ἀγγείων

Τὸ σημαντικώτερο ἐρώτημα εἶναι πῶς μποροῦσαν τὰ ἀγγεῖα αὐτὰ νὰ ἐπηρεάζουν τὴν ἀκουστικὴ τοῦ θεάτρου. Ἡ σύγχρονη ἀκουστικὴ προσφέρει ἕνα πιθανὸ θεωρητικὸ μοντέλο ἐρμηνείας: τὴ λειτουργία τοῦ συντονισμοῦ  Helmholtz.

4.1. Ὁ συντονισμὸς Helmholtz

Ἕνας συντονιστὴς Helmholtz εἶναι μία κοιλότητα ἀέρος μὲ ἄνοιγμα, ὅπως ἕνα κοῖλο δοχεῖο μὲ στενὸ στόμιο.

Ὅταν ἡχητικὰ κύματα φθάνουν στὸ στόμιο, ὁ ἀέρας ποὺ βρίσκεται μέσα στὸ ἄνοιγμα μπορεῖ νὰ ταλαντωθεῖ. Ὁ ἀέρας τῆς κοιλότητας λειτουργεῖ ὡς ἐλαστικὸ μέσο, ἐνῶ ἡ μᾶζα τοῦ ἀέρα στὸ στόμιο συμπεριφέρεται περίπου ὡς ταλαντούμενη μᾶζα.

Τὸ σύστημα παρουσιάζει μία χαρακτηριστικὴ συχνότητα συντονισμοῦ, ἡ ὁποία ἐξαρτᾶται κυρίως ἀπὸ:

  • Τὸν ὄγκο τῆς κοιλότητας.
  • Τὸ ἐμβαδὸν τοῦ στομίου.
  • Τὸ ἀποτελεσματικὸ μῆκος τοῦ στομίου.
  • Τὶς φυσικὲς ἰδιότητες τοῦ ἀέρα.

Ἡ χαρακτηριστικὴ συχνότητα προσεγγίζεται ἀπὸ τὴ σχέση:

f₀ = (c / 2π) √[S / (V · L)]

ὅπου:

  • f₀ = συχνότητα συντονισμοῦ.
  • c = ταχύτητα τοῦ ἤχου στὸν ἀέρα.
  • S = ἐμβαδὸν τοῦ στομίου.
  • V = ὄγκος τῆς κοιλότητας.
  • L = ἀποτελεσματικὸ μῆκος τοῦ στομίου.

Ἡ ἀρχὴ αὐτὴ ἐξηγεῖ γιατί διαφορετικοῦ μεγέθους ἀγγεῖα μποροῦν νὰ συντονίζονται σὲ διαφορετικὲς συχνότητες.

4.2. Ἐνίσχυση ἢ ἀπορρόφηση τοῦ ἤχου;

Ἕνα κρίσιμο ζήτημα εἶναι ὅτι ὁ συντονισμὸς δὲν σημαίνει πάντοτε ἐνίσχυση τοῦ ἤχου σὲ ὁλόκληρο τὸν χῶρο.

Ἕνας συντονιστὴς μπορεῖ, ἀνάλογα μὲ τὴν κατασκευή του καὶ τὴ θέση του, νὰ ἀποθηκεύει προσωρινὰ ἠχητικὴ ἐνέργεια καὶ νὰ τὴν ἀποδίδει ξανὰ στὸ περιβάλλον. Μπορεῖ ὅμως καὶ νὰ ἀπορροφᾶ ἐνέργεια ἀπὸ συγκεκριμένες συχνότητες, μειώνοντας τὴν ἔντασή τους.

Ἑπομένως, ἡ ἀκουστικὴ ἐπίδραση τῶν ἀγγείων θὰ ἐξαρτιόταν ἀπὸ τὴ γεωμετρία, τὸν τρόπο ἐγκατάστασης, τὴν ἀκουστικὴ σύζευξη μὲ τὸν θεατρικὸ χῶρο καὶ τὰ χαρακτηριστικὰ τῆς φωνῆς.

Ἡ ἑρμηνεία τῶν ἠχητικῶν ἀγγείων ὡς συντονιστῶν Helmholtz ἀναπτύσσεται ἰδιαίτερα στὴ σύγχρονη μελέτη τοῦ Egert Pöhlmann (2021).

5. Ἦταν τὰ ἀρχαῖα ἠχητικὰ ἀγγεῖα τὰ πρῶτα παθητικὰ ἠχεῖα;

Ἡ σύγκριση μὲ τὰ σημερινὰ ἠχητικὰ συστήματα εἶναι δελεαστική, χρειάζεται ὅμως προσοχή.

Τὰ σύγχρονα ἠχεῖα μετατρέπουν ἠλεκτρικὴ ἐνέργεια σὲ ἠχητικὴ ἐνέργεια μέσω μηχανισμῶν ὅπως τά μεγάφωνα.  Ἀντιθέτως, τὰ ἀρχαῖα ἠχητικὰ ἀγγεῖα δὲν διέθεταν ἀνεξάρτητη πηγὴ ἐνέργειας.

Ἡ λειτουργία τους, ἐφόσον ἐφαρμόζονταν ὅπως περιγράφεται, ἦταν παθητική. Ἐξαρτιόταν ἀπὸ τὴν ἠχητικὴ ἐνέργεια ποὺ παρῆγε ἡ ἀνθρώπινη φωνὴ καὶ ἀπὸ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο αὐτὴ διαδιδόταν στὸν χῶρο.

Γιὰ τὸν λόγο αὐτό, εἶναι ὀρθότερο νὰ χαρακτηρίζονται ὡς παθητικοὶ ἀκουστικοὶ συντονιστὲς καὶ ὄχι ὡς ἠχεῖα μὲ τὴ σύγχρονη τεχνικὴ σημασία τοῦ ὅρου.

Ἡ σημασία τους βρίσκεται στὸ γεγονὸς ὅτι ἀποτυπώνουν μία προσπάθεια ἐλέγχου τῆς ἀκουστικῆς συμπεριφορᾶς ἑνὸς ἀρχιτεκτονικοῦ χώρου μὲ τὴ βοήθεια συντονιζόμενων κοιλοτήτων.

6. Ἡ ἱστορικὴ ἀξιοπιστία τῆς περιγραφῆς.

Παρά τὴ λεπτομέρεια τῆς περιγραφῆς τοῦ Βιτρουβίου, παραμένει ἕνα σοβαρὸ ἐπιστημονικὸ ζήτημα: ἔχουμε ἀρχαιολογικὰ εὑρήματα ποὺ νὰ ἐπιβεβαιώνουν τὴν ἐφαρμογὴ αὐτοῦ τοῦ συστήματος;

Μέχρι σήμερα, δὲν ἔχει ἐντοπισθεῖ καὶ τεκμηριωθεῖ ἀρχαιολογικὰ ἕνα ὁλοκληρωμένο σύστημα ἠχητικῶν ἀγγείων σὲ ἀρχαῖο ἑλληνικὸ ἢ ρωμαϊκὸ θέατρο.

Ὁ Βιτρούβιος, ὅμως, παρέχει συγκεκριμένες ἱστορικὲς πληροφορίες.

Στὸ πέμπτο κεφάλαιο, παράγραφος 8, ἀναφέρει ὅτι τέτοια συστήματα δὲν μποροῦσαν νὰ παρουσιαστοῦν ὡς παράδειγμα στὰ θέατρα τῆς Ρώμης, ἀλλὰ ὑπῆρχαν, κατὰ τὴ μαρτυρία του, σὲ περιοχὲς τῆς Ἰταλίας καὶ σὲ πολλὲς ἑλληνικὲς πόλεις.

Ἀναφέρει μάλιστα τὸ περιστατικὸ τοῦ Λευκίου Μομμίου, ὁ ὁποῖος, μετὰ τὴν καταστροφὴ τῆς Κορίνθου τὸ 146 π.Χ., μετέφερε χάλκινα ἀγγεῖα ἀπὸ τὸ θέατρο τῆς πόλης στὴ Ρώμη, ὅπου καὶ ἀφιερώθηκαν στὸν ναὸ τῆς Σελήνης.

Ἐπιπλέον, σημειώνει ὅτι ἀρχιτέκτονες μικρότερων πόλεων χρησιμοποιούσαν μεγάλα πήλινα δοχεῖα, ὅταν δὲν διέθεταν τὰ μέσα γιὰ τὴν κατασκευὴ χάλκινων ἀγγείων.

Ἡ μαρτυρία αὐτὴ εἶναι σημαντική, ἐπειδὴ δείχνει ὅτι ἡ πρακτικὴ δὲν περιοριζόταν, σύμφωνα μὲ τὸν συγγραφέα, στὴ θεωρητικὴ περιγραφή.

7. Ἡ συμβολὴ τῆς σύγχρονης ἔρευνας.

Ἡ μελέτη τῶν ἠχητικῶν ἀγγείων ἔχει προσελκύσει τὸ ἐνδιαφέρον ἐρευνητῶν τῆς ἀρχαίας μουσικῆς, τῆς ἀρχαιολογίας καὶ τῆς ἀκουστικῆς.

7.1. John G. Landels (1967)

Στὴ μελέτη του Assisted Resonance in Ancient Theatres, ὁ John G. Landels ἐξετάζει τὴ λειτουργία τῶν ἠχητικῶν ἀγγείων καὶ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο θὰ μποροῦσαν νὰ συμβάλουν στὴν ἀκουστικὴ τοῦ θεάτρου.

Ἡ ἐργασία του εἶναι σημαντικὴ γιὰ τὴν ἱστορικὴ καὶ τεχνικὴ ἀξιολόγηση τῆς περιγραφῆς τοῦ Βιτρουβίου.

7.2. Egert Pöhlmann (2021)

Ἡ μελέτη τοῦ Pöhlmann, μὲ τίτλο Resounding Vessels in the Greek and Roman Theatre and Their Possible Afterlife in Eastern and Western Churches, ἀποτελεῖ μία ἀπὸ τὶς σημαντικώτερες σύγχρονες συμβολὲς στὸ θέμα.

Ὁ συγγραφέας ἐξετάζει:

  • Τὴν περιγραφὴ τῶν ἠχητικῶν ἀγγείων στὸ πέμπτο βιβλίο τοῦ Βιτρουβίου.
  • Τὴ σύνδεσή τους μὲ τὴν ἀρχαία μουσικὴ θεωρία.
  • Τὴ φυσικὴ λειτουργία τους ὡς συντονιστῶν.
  • Τὴν ἀπουσία ἀρχαιολογικῶν τεκμηρίων ἀπὸ τὰ ἀρχαῖα θέατρα.
  • Τὴν πιθανὴ συνέχεια τῆς τεχνικῆς στὴν ἐκκλησιαστικὴ ἀρχιτεκτονική.

Ἰδιαίτερη σημασία ἔχει ἡ παρατήρησή του ὅτι τὰ ἠχητικὰ ἀγγεῖα τῶν θεάτρων καὶ τὰ ἐνσωματωμένα ἀγγεῖα τῶν ἐκκλησιῶν μποροῦσαν νὰ λειτουργοῦν μὲ τὴν ἀρχὴ τῶν συντονιστῶν Helmholtz, ἀλλὰ μὲ διαφορετικὸ ἀκουστικὸ σκοπό.

8. Ἡ πιθανὴ συνέχεια τῆς τεχνικῆς στὴ μεσαιωνικὴ ἀρχιτεκτονική

Ἕνα ἀκόμη ἐνδιαφέρον ζήτημα εἶναι ἡ παρουσία κεραμικῶν ἀγγείων σὲ μεσαιωνικοὺς ναοὺς τῆς Ἀνατολῆς καὶ τῆς Δύσεως.

Σὲ διάφορα ἐκκλησιαστικὰ κτήρια ἔχουν ἐντοπισθεῖ κεραμικὰ δοχεῖα ἐνσωματωμένα στὴν τοιχοποιία ἢ κάτω ἀπὸ τὰ δάπεδα.

Ἡ χρήση τους συνδέεται μὲ τὴν προσπάθεια ρύθμισης τῆς ἀκουστικῆς συμπεριφορᾶς τῶν ἐσωτερικῶν χώρων.

Σὲ ἀντίθεση μὲ τὴν πρόθεση τῶν ἠχητικῶν ἀγγείων τοῦ Βιτρουβίου, ποὺ ἦταν ἡ ἐνίσχυση τῆς φωνῆς, στὴν ἐκκλησιαστικὴ ἀρχιτεκτονικὴ ἡ ἀπορρόφηση ὁρισμένων συχνοτήτων μποροῦσε νὰ συμβάλει στὸν περιορισμὸ τῆς ὑπερβολικῆς ἀντήχησης.

Ἡ παρουσία τέτοιων ἀγγείων σὲ μεσαιωνικὰ κτήρια ἔχει δημιουργήσει τὸ ἐρώτημα ἐὰν ὑπῆρξε ἱστορικὴ συνέχεια τῆς ἀρχαίας τεχνικῆς.

Ὁ Pöhlmann ἐξετάζει αὐτὴν τὴν πιθανότητα, ἀλλὰ δὲν θεωρεῖ ὅτι ἡ ὁμοιότητα τῶν κατασκευῶν ἀποδεικνύει αὐτομάτως ἄμεση μετάδοση τῆς τεχνογνωσίας.


9. Συμπεράσματα

Τὰ ἠχητικὰ ἀγγεῖα τῶν ἀρχαίων θεάτρων ἀποτελοῦν μία ἀξιοσημείωτη μαρτυρία τῆς προσπάθειας σύνδεσης τῆς ἀρχιτεκτονικῆς, τῆς μουσικῆς καὶ τῆς φυσικῆς τοῦ ἤχου.

Ἡ περιγραφὴ τοῦ Βιτρουβίου παρουσιάζει ἕνα σύστημα ἀκουστικῶν συντονιστῶν, τῶν ὁποίων ἡ κατασκευὴ καὶ ἡ διάταξη βασίζονταν σὲ συγκεκριμένες μουσικὲς ἀναλογίες. Ἡ σύγχρονη φυσικὴ παρέχει τὸ θεωρητικὸ πλαίσιο γιὰ τὴν κατανόηση τῆς λειτουργίας τους, κυρίως μέσα ἀπὸ τὴ θεωρία τῶν συντονιστῶν Helmholtz.

Ἡ ἀπουσία, ὅμως, ἄμεσων ἀρχαιολογικῶν εὑρημάτων ἀπὸ τὰ ἀρχαῖα θέατρα δὲν ἐπιτρέπει νὰ θεωρήσουμε ὅτι ἡ τεχνικὴ ἐφαρμοζόταν παντοῦ ἢ ὅτι ἡ ἀποτελεσματικότητά της ἦταν ὅση ὑποστήριζαν οἱ ἀρχαῖες περιγραφές.

Ἡ σημασία τῶν ἠχητικῶν ἀγγείων βρίσκεται, ἐπομένως, τόσο στὴν ἱστορικὴ μαρτυρία ποὺ διασώζουν ὅσο καὶ στὸ ἐπιστημονικὸ ἐρώτημα ποὺ θέτουν: σὲ ποιὸν βαθμὸ οἱ ἀρχαῖοι ἀρχιτέκτονες εἶχαν κατορθώσει νὰ ἐνσωματώσουν τὴν ἀρχὴ τοῦ συντονισμοῦ στὸν σχεδιασμὸ τῶν δημόσιων χώρων;

Τὸ θέμα παραμένει ἀνοικτὸ στὴν ἔρευνα καὶ προσφέρει ἕνα ἐξαιρετικὰ γόνιμο πεδίο συνεργασίας μεταξὺ ἀρχαιολόγων, ἀρχιτεκτόνων, μουσικολόγων καὶ ἐπιστημόνων τῆς ἀκουστικῆς.


Βιβλιογραφία

Α. Πρωτογενεῖς πηγές

  1. Vitruvius Pollio, Marcus. De Architectura, Liber V, Caput V, §§ 1–8. Ἰδιαιτέρως σημαντικὸ τὸ πέμπτο κεφάλαιο, περὶ τῶν ἠχητικῶν ἀγγείων (De vasis resonantibus).

    Ψηφιακὸ λατινικὸ κείμενο καὶ ἀγγλικὴ μετάφραση: https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/5*.html

  2. Aristoxenus. Elementa Harmonica. Σημαντικὴ πρωτογενὴς πηγὴ γιὰ τὴν ἀρχαία θεωρία τῶν μουσικῶν διαστημάτων καὶ τὴν ὀργάνωση τῶν φθόγγων.

Β. Εἰδικὴ βιβλιογραφία γιὰ τὰ ἠχητικὰ ἀγγεῖα

  1. Landels, John G. (1967). “Assisted Resonance in Ancient Theatres.” Greece & Rome, 14(1), 80–94.

    DOI: https://doi.org/10.1017/S0017383500016582

  2. Pöhlmann, Egert (2021). “Resounding Vessels in the Greek and Roman Theatre and Their Possible Afterlife in Eastern and Western Churches.” Greek and Roman Musical Studies, 9, 157–174.

    DOI: https://doi.org/10.1163/22129758-12341380

    Πλήρες ἄρθρο: https://brill.com/downloadpdf/view/journals/grms/9/1/article-p157_7.pdf

Γ. Σύγχρονη ἀκουστικὴ τῶν ἀρχαίων θεάτρων

  1. Chourmouziadou, K. & Kang, J. (2008). “Acoustic Evolution of Ancient Greek and Roman Theatres.” Applied Acoustics, 69(6), 514–529.

    DOI: https://doi.org/10.1016/j.apacoust.2006.12.009

  2. Gade, A. C. & Angelakis, K. (2006). “Acoustics of Ancient Greek and Roman Theaters in Use Today.” Journal of the Acoustical Society of America, 120(5), 3148.

  3. Pöhlmann, Egert (2021). Ὅπως παραπάνω, ἰδιαιτέρως τὰ κεφάλαια γιὰ τὴ φυσικὴ λειτουργία τῶν ἠχητικῶν ἀγγείων καὶ τὴ σχέση τους μὲ τὰ μεσαιωνικὰ ἐκκλησιαστικὰ δοχεῖα.



Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

1974: Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΛΗΘΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΔΟΣΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ & ΤΗΝ ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΣΗ.

ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ (Διαμαντῆς Κούτουλας)

Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΛΗΘΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ 21η ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1967