Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ "ΜΙΜΗΣΕΩΣ" ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ.

 1\. Εἰσαγωγή

Ἡ ἔννοια τῆς Μιμήσεως κατέχει κεντρικὴ θέση στὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ φιλοσοφικὴ παράδοση, ἀποτελοῦσα ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικώτερα ζητήματα τῆς Φιλοσοφίας τῆς Τέχνης. Ἡ ἐνασχόληση μὲ τὴ μίμηση ἀναφέρεται στὴ σχέση μεταξὺ τέχνης καὶ πραγματικότητος, στὴ δυνατότητα τῆς καλλιτεχνικῆς δημιουργίας νὰ ἀναπαριστᾷ τὸν κόσμο, καθὼς καὶ στὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖον ὁ ἄνθρωπος προσλαμβάνει καὶ ἐρμηνεύει τὴν πραγματικότητα.

Προγενεστέρως τοῦ Ἀριστοτέλους, ὁ Πλάτων εἶχε ἀναπτύξει μίαν ἰδιαιτέρως σημαντικὴ θεωρίαν περὶ μιμήσεως, ἐντάσσοντάς την στὸ εὐρύτερο μεταφυσικὸ καὶ γνωσιολογικὸ σύστημά του. Ἡ πλατωνικὴ κριτικὴ τῆς ποιητικῆς τέχνης στηρίζεται, μεταξὺ ἄλλων, στὴν ἀντίληψη ὅτι ἡ μιμητικὴ δημιουργία ἀπομακρύνεται ἀπὸ τὴν ἀληθινὴ οὐσία τῶν πραγμάτων. Ἀντιθέτως, ὁ Ἀριστοτέλης ἀναγνωρίζει στὴ μίμηση μίαν αὐτοτελῆ καὶ δημιουργικὴ λειτουργία, ἡ ὁποία συνδέεται ἄμεσα μὲ τὴν ἀνθρωπίνη φύσιν καὶ τὴν ἀπόκτηση τῆς γνώσεως.

2\. Ἡ φιλοσοφικὴ θεμελίωση τῆς μιμήσεως.

Ὁ Ἀριστοτέλης, στὴν ἀρχὴ τῆς Ποιητικῆς, ἀναγνωρίζει τὴ μίμηση ὡς κοινὸ γνώρισμα τῶν διαφόρων ποιητικῶν τεχνῶν. Ἡ τραγῳδία, ἡ κωμῳδία, τὰ Ἔπη, ἡ μουσικὴ καὶ ἄλλες μορφὲς καλλιτεχνικῆς δημιουργίας διακρίνονται ὡς πρὸς τὰ μέσα, τὰ ἀντικείμενα καὶ τοὺς τρόπους διὰ τῶν ὁποίων πραγματοποιεῖται ἡ μίμηση.

Ἡ σχετικὴ ἀριστοτελικὴ θέση ἀποτυπώνεται στὴ γνωστὴ διατύπωση:

> «Ἡ μὲν οὖν ἐποποιία καὶ ἡ τῆς τραγῳδίας ποίησις, ἔτι δὲ κωμῳδία καὶ ἡ διθυραμβοποιητική...τὸ σύνολον τυγχάνουσιν οὖσαι μιμήσεις» (Ποιητική, 1447a).

Ἡ μίμηση, συνεπῶς, δὲν ἀποτελεῖ ἕνα ἐπιμέρους χαρακτηριστικὸ τῆς τέχνης, ἀλλὰ τὴν κοινὴ βάση ἐπάνω στὴν ὁποία θεμελιώνονται οἱ διάφορες μορφὲς τῆς ποιητικῆς δραστηριότητος.

Ἡ ἀριστοτελικὴ ἀντίληψη διαφοροποιεῖται οὐσιωδῶς ἀπὸ τὴν πλατωνική. Ἐνῶ στὸ πλατωνικὸ φιλοσοφικὸ σύστημα ἡ μίμηση συνδέεται συχνὰ μὲ τὴν ἀπομάκρυνση ἀπὸ τὴν ἀλήθεια, στὸν Ἀριστοτέλη ἀποκτᾷ θετικὸ γνωσιολογικὸ καὶ δημιουργικὸ περιεχόμενο.

Ἡ καλλιτεχνικὴ δημιουργία δὲν περιορίζεται στὴν ἐξωτερικὴ ἀντιγραφὴ τῶν ὁρωμένων πραγμάτων. Ὁ δημιουργὸς ἐπιλέγει, ὀργανώνει καὶ ἀνασυνθέτει τὰ στοιχεία τῆς ἐμπειρίας, ἐπιδιώκοντας νὰ ἀναδείξῃ σχέσεις, πράξεις καὶ καταστάσεις ποὺ ἐνδέχεται νὰ μὴν ἀποκαλύπτωνται ἄμεσα στὴν καθημερινὴ ζωή.Ὑπὸ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν, ἡ μίμηση καθίσταται δημιουργικὴ ἀναπαράσταση τῆς ΕΝΤΕΛΕΧΕΙΑΣ τῆς πραγματικότητος καὶ ὄχι ἁπλῆ φωτογραφικὴ ἀποτύπωση της.

3\. Ἡ μίμηση ὡς φυσικὴ ἀνθρώπινη ἰδιότητα.

Μία ἀπὸ τὶς σημαντικώτερες διαστάσεις τῆς ἀριστοτελικῆς θεωρίας εἶναι ὁ φυσικὸς χαρακτὴρας τῆς μιμήσεως. Ὁ φιλόσοφος θεωρεῖ ὅτι ἡ μιμητικὴ δραστηριότητα ἀποτελεῖ ἔμφυτο γνώρισμα τῆς ἀνθρώπινης φύσης.

Στὸ τέταρτο κεφάλαιο τῆς Ποιητικῆς ἀναφέρει:

> «Τὸ τε γὰρ μιμεῖσθαι σύμφυτον τοῖς ἀνθρώποις ἐκ παίδων ἐστὶ» (Ποιητική, 1448b).

Ἡ ἀναφορά αὐτὴ ἀποκαλύπτει τὴ βαθύτερη παιδαγωγικὴ καὶ ἀνθρωπολογικὴ διάσταση τῆς μιμήσεως. Ὁ ἄνθρωπος δὲν μαθαίνει μόνον διὰ τῆς θεωρητικῆς διδασκαλίας, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς παρατηρήσεως, τῆς μιμήσεως καὶ τῆς ἀναπαραστάσεως τῶν πράξεων τῶν ἄλλων.

Ἡ μίμηση λειτουργεῖ, ἐπομένως, ὡς πρωταρχικὸς μηχανισμὸς μαθήσεως καὶ κατανοήσεως. Τὸ παιδὶ μιμεῖται συμπεριφορές, κινήσεις καὶ λόγους, ἀποκτῶντας σταδιακῶς τὴ δυνατότητα νὰ ἀντιλαμβάνεται τὸ περιβάλλον του καὶ νὰ συμμετέχει στὴν κοινωνικὴ ζωή.

Ἡ ἴδια ἀρχὴ ἐπεκτείνεται καὶ στὴν καλλιτεχνικὴ δημιουργία. Ἡ ποίηση ἀξιοποιεῖ μία φυσικὴ ἀνθρώπινη τάση, μετατρέποντας τὴ μιμητικὴ ἐμπειρία σὲ συνειδητὴ καὶ ὀργανωμένη μορφὴ δημιουργίας.

Ἐξίσου σημαντικὴ εἶναι καὶ ἡ ἡδονὴ ποὺ προκύπτει ἀπὸ τὴ μίμηση. Ὁ Ἀριστοτέλης παρατηρεῖ ὅτι οἱ ἄνθρωποι ἀπολαμβάνουν νὰ παρατηροῦν εἰκόνες καὶ ἀναπαραστάσεις πραγμάτων, ἀκόμη καὶ ὅταν τὰ ἴδια τὰ πράγματα θὰ προκαλοῦσαν δυσάρεστα συναισθήματα. Ἡ ἡδονὴ αὐτὴ συνδέεται μὲ τὴν ἀναγνώριση καὶ τὴ μάθηση. Ὁ θεατὴς δὲν ἀπολαμβάνει ἁπλῶς τὴν εἰκόνα, ἀλλὰ καὶ τὴ δυνατότητα νὰ ἀντιληφθῇ τί παριστάνει, νὰ ἀναγνωρίσῃ τὸ ἀντικείμενον καὶ νὰ κατανοήσῃ τὴν ἀναπαριστώμενη κατάσταση.

 4\. Τὰ ἀντικείμενα καὶ οἱ τρόποι τῆς μιμήσεως.

Σύμφωνα μὲ τὴν ἀριστοτελικὴ θεωρία, οἱ τέχνες διαφοροποιοῦνται μεταξὺ των ὡς πρὸς τρεῖς βασικοὺς παράγοντες:

* Τὰ μέσα τῆς μιμήσεως.

* Τὰ ἀντικείμενα τῆς μιμήσεως.

* Τὸν τρόπον τῆς μιμήσεως.

Ὡς πρὸς τὰ μέσα, ἡ μίμηση πραγματοποιεῖται διὰ τοῦ λόγου, τοῦ ῥυθμοῦ, τῆς ἁρμονίας καὶ τῆς μελωδίας. Ἄλλες τέχνες χρησιμοποιούν ἕνα μόνον μέσον, ἐνῶ ἄλλες συνδυάζουν περισσότερα.Ὡς πρὸς τὰ ἀντικείμενα, ἡ ποίηση μιμεῖται ἀνθρώπους ποὺ πράττουν, οἱ ὁποῖοι παρουσιάζονται εἴτε ὡς καλύτεροι εἴτε ὡς χειρότεροι εἴτε ὡς ὅμοιοι μὲ τοὺς πραγματικοὺς ἀνθρώπους.

Ἡ διάκριση αὐτὴ εἶναι ἰδιαιτέρως σημαντική, διότι συνδέει τὴ μίμηση μὲ τὴν ἠθικὴ καὶ κοινωνικὴ διάσταση τῆς ἀνθρωπίνης συμπεριφορᾶς.

Ὡς πρὸς τοὺς τρόπους, ἡ μίμηση  μπορεῖ νὰ πραγματοποιηθῇ διὰ τῆς διηγήσεως ἢ διὰ τῆς ἀμέσου παρουσιάσεως τῶν προσώπων ποὺ δροῦν καὶ ἐνεργοῦν.

Ἡ διάκριση αὐτὴ ἀποτελεῖ βασικὴ προϋπόθεσιν γιὰ τὴν κατανόηση τῶν διαφορετικῶν εἰδῶν ποιητικῆς δημιουργίας, ὅπως εἶναι τὸ ΕΠΟΣ καὶ τὸ ΔΡΑΜΑ. 

5\. Ἡ μίμηση καὶ ἡ τραγῳδία.

Ἡ τραγῳδία ἀποτελεῖ τὸ σημαντικώτερον παράδειγμα ἀναπτύξεως τῆς μιμητικῆς θεωρίας τοῦ Ἀριστοτέλους. Ὁ φιλόσοφος τὴν ὁρίζει ὡς <μίμησιν πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας>, ἡ ὁποία διαθέτει συγκεκριμένη ἔκτασιν καὶ παρουσιάζεται μὲ καλλιτεχνικῶς ἐπεξεργασμένο λόγο. Σύμφωνα μὲ τὸν ὁρισμὸ τῆς Ποιητικῆς (1449b), ἡ τραγῳδία συνιστᾷ μίμησιν πράξεως, ἡ ὁποία προκαλεῖ τὸν ἔλεον καὶ τὸν φόβον καὶ ἐπιτυγχάνει τὴν κάθαρση τῶν τοιούτων παθημάτων.

Τὸ στοιχεῖον τῆς πράξεως εἶναι καθοριστικὸ γιὰ τὴν κατανόηση τῆς τραγικῆς μιμήσεως. Ἡ τραγῳδία δὲν ἀναπαριστᾷ ἁπλῶς χαρακτῆρες, ἀλλὰ παρουσιάζει ἀνθρώπους μέσα ἀπὸ τὶς πράξεις, τὶς ἐπιλογὲς καὶ τὶς συγκρούσεις των.

Ὁ Ἀριστοτέλης θεωρεῖ ὅτι ἡ πλοκὴ ἀποτελεῖ τὸ σημαντικώτερον στοιχεῖον τῆς τραγῳδίας. Ἡ ὀργάνωση τῶν γεγονότων πρέπει νὰ παρουσιάζῃ ἐσωτερικὴ συνοχὴ καὶ αἰτιώδη σύνδεσμο, ὥστε τὰ ἐπιμέρους συμβάντα νὰ συγκροτοῦν ἕνα ὁλοκληρωμένο καλλιτεχνικὸ σύνολο. Ἡ τραγικὴ μίμηση, συνεπῶς, δὲν ἀποτελεῖ ἀπλῆ παράθεσιν γεγονότων, ἀλλὰ συνιστᾷ ὀργανωμένη ἀναπαράσταση τῆς ΕΝΤΕΛΕΧΕΙΑΣ μιᾶς πράξεως, ἡ ὁποία ἀποκτᾷ γενικώτερη ἀνθρωπολογικὴ σημασία.

6\. Ἡ μίμηση καὶ ἡ ἔννοια τῆς Κάθαρσης.

Ἕνα ἀπὸ τὰ πλέον πολυσυζητημένα ζητήματα τῆς ἀριστοτελικῆς αἰσθητικῆς εἶναι ἡ ἔννοια τῆς Καθάρσεως. Ὁ Ἀριστοτέλης συνδέει τὴν τραγικὴ μίμηση μὲ τὴν πρόκληση τοῦ ἐλέους καὶ τοῦ φόβου, ἀναγνωρίζοντας ὅτι ἡ καλλιτεχνικὴ ἀναπαράσταση ἐπενεργεῖ στὸ συναισθηματικὸ πεδίο τοῦ θεατῆ. Ἡ Κάθαρση ἀποτελεῖ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς τραγικῆς ἐμπειρίας, ἀλλὰ τὸ ἀκριβὲς περιεχόμενόν της παραμένει ἀντικείμενον ἐπιστημονικῆς συζητήσεως.

Οἱ βασικώτερες ἐρμηνευτικὲς προσεγγίσεις τὴν ἀντιλαμβάνονται:

* Ὡς συναισθηματικὴ ἐκτόνωση τῶν παθῶν.

* Ὡς ἠθικὴ καὶ ψυχολογικὴ ἐξισορρόπηση.

* Ὡς διανοητικὴ διασάφηση τῶν ἀνθρωπίνων συναισθημάτων.

Ἀνεξαρτήτως τῆς ἐπιμέρους ἐρμηνείας, εἶναι σαφὲς ὅτι ἡ τραγῳδία ἀποκτᾷ στὴν ἀριστοτελικὴ θεωρία μίαν οὐσιαστικὴ λειτουργία, ἡ ὁποία ὑπερβαίνει τὴν ἁπλῆ ψυχαγωγία. Μέσῳ τῆς μιμήσεως, ὁ θεατὴς ἔρχεται σὲ ἐπαφὴ μὲ καταστάσεις ἀνθρωπίνης ὀδύνης, ἀπωλείας, ἀνατροπῆς καὶ συγκρούσεως, ἀναγνωρίζοντας τὴν πολυπλοκότητα τῆς ἀνθρωπίνης ὑπάρξεως.Ἡ καλλιτεχνικὴ ἀναπαράσταση μετατρέπεται, κατὰ συνέπειαν, σὲ πεδίο συναισθηματικῆς καὶ γνωσιολογικῆς ἐμπειρίας.

 7\. Ἡ μίμηση  ὡς ἀναπαράσταση τοῦ "Καθόλου".

Ἴσως ἡ βαθύτερη φιλοσοφικὴ διάσταση τῆς ἀριστοτελικῆς θεωρίας τῆς μιμήσεως ἀναδεικνύεται στὴ σύγκριση ποίησης καὶ ἱστορίας.  Στὸ ἔνατον κεφάλαιον τῆς Ποιητικῆς, ὁ Ἀριστοτέλης διατυπώνει τὴν περίφημη θέσιν ὅτι: «Διὸ καὶ φιλοσοφώτερον καὶ σπουδαιότερον ποίησις ἱστορίας ἐστίν» (Ποιητική, 1451b).

Ἡ διατύπωσιη αὐτὴ στηρίζεται στὸ γεγονὸς ὅτι ἡ ἱστορία παρουσιάζει τὰ συγκεκριμένα γεγονότα ποὺ συνέβησαν, ἐνῶ ἡ ποίηση ἐξετάζει ὅσα ΘΑ μποροῦσαν νὰ συμβοῦν σύμφωνα μὲ τὴν πιθανότητα (εἰκός) ἢ τὴν ἀναγκαιότητα (ἀναγκαῖον).

Ἡ ποίηση, δηλαδή, δὲν περιορίζεται στὴν καταγραφὴ τοῦ μεμονωμένου γεγονότος, ἀλλὰ ἐπιχειρεῖ νὰ ἀναδείξῃ τὸ γενικώτερο ΝΟΗΜΑ τῶν ἀνθρωπίνων πράξεων (τὴν ἐντελέχεια, δηλ. τὴν ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ—τό "τἐλος"=σκοπό—τῶν πραγμάτων).

Τὸ Καθόλου, στὴν προκειμένη περίπτωση, δὲν σημαίνει μία ἀφηρημένη καὶ ἀποκομμένη ἔννοια. Ἀναφέρεται στὴ γενικώτερη λογικὴ τῶν πράξεων {=ΛΟΓΟΣ} στὶς ἀνθρώπινες προθέσεις, στὰ κίνητρα καὶ στὶς συνέπειες τῶν ἐπιλογῶν.

Ἡ μίμηση, ὑπὸ αὐτὴν τὴν προοπτική, ἀποκτᾷ φιλοσοφικὸ χαρακτῆρα, διότι ἀναδεικνύει μορφὲς καὶ σχέσεις τῆς ἀνθρωπίνης ἐμπειρίας, οἱ ὁποῖες ὑπερβαίνουν τὸ συγκεκριμένο περιστατικό. Ἡ ποιητικὴ δημιουργία δὲν ἀντιγράφει τὴν πραγματικότητα, ἀλλὰ τὴν ἐρμηνεύει καὶ τὴν ἀνασυνθέτει, προσφέροντας μία βαθύτερη κατανόηση τῆς ἀνθρωπίνης δράσεως.

 8\. Ἡ σημασία τῆς ἀριστοτελικῆς θεωρίας γιὰ τὴν αἰσθητικὴ καὶ τὴν τέχνη.

Ἡ ἀριστοτελικὴ θεωρία τῆς μιμήσεως ἄσκησε καθοριστικὴ ἐπίδραση στὴν ἱστορία τῆς φιλοσοφίας καὶ τῆς αἰσθητικῆς. Κατὰ τὴν Αναγέννηση καὶ τοὺς νεωτέρους χρόνους, ἡ Ποιητική ἀποτέλεσε βασικὸ θεωρητικὸ θεμέλιο γιὰ τὴ μελέτη τῆς τραγῳδίας, τοῦ θεάτρου καὶ τῆς ποιητικῆς δημιουργίας.

Ἡ ἀριστοτελικὴ ἀντίληψη ὅτι ἡ τέχνη δὲν ἀναπαράγει ἁπλῶς τὰ ἐξωτερικὰ χαρακτηριστικὰ τῆς πραγματικότητος, ἀλλὰ ἀναδεικνύει τὴ βαθύτερη δομὴ καὶ τὴ σημασία τῶν ἀνθρωπίνων πράξεων, ἀποτέλεσε σημαντικὴ συμβολὴ στὴν αὐτονόμηση τῆς αἰσθητικῆς σκέψεως.

Παράλληλα, ἡ σύνδεση τῆς μιμήσεως μὲ τὴ μάθηση καὶ τὴν ἡδονὴ ἀνέδειξε τὴν παιδευτικὴ λειτουργία τῆς τέχνης.

Ἡ τέχνη, σύμφωνα μὲ τὴν ἀριστοτελικὴ προοπτική, δὲν εἶναι μόνον μέσον ψυχαγωγίας, ἀλλὰ καὶ τρόπος ἀναγνωρίσεως καὶ κατανοήσεως τῆς πραγματικότητος. Ἡ ἀξία τῆς καλλιτεχνικῆς δημιουργίας ἔγκειται, ἐπομένως, στὴ δυνατότητά της νὰ μετασχηματίζῃ τὴν ἐμπειρία σὲ νοηματικὴ καὶ αἰσθητικὴ μορφή.

 9\. Συμπεράσματα.

Ἡ ἐξέταση τῆς ἐννοίας τῆς μιμήσεως στὴν ἀριστοτελικὴ φιλοσοφία ἀποκαλύπτει τὴν πολυδιάστατη σημασία της γιὰ τὴν κατανόηση τῆς τέχνης, τῆς γνώσεως καὶ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως. Ἡ μίμηση δὲν ἀποτελεῖ μία παθητικὴ καὶ μηχανικὴ ἀναπαραγωγὴ τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ μία δημιουργικὴ διαδικασία, μέσω τῆς ὁποίας ὁ ἄνθρωπος ἐρμηνεύει, ἀνασυνθέτει καὶ κατανοεῖ τὴν πραγματικότητα. Ἡ φυσικὴ ροπὴ πρὸς μίμηση, ἡ ἡδονὴ ποὺ προκύπτει ἀπὸ τὴν ἀναγνώριση τῶν μιμητικῶς παρουσιαζομένων πραγμάτων, ἡ σύνδεση τῆς ποιήσεως μὲ τὸ Καθόλου καὶ ἡ λειτουργία τῆς τραγῳδίας διὰ τῆς Καθάρσεως συγκροτοῦν τὰ βασικὰ στοιχεία τῆς ἀριστοτελικῆς θεωρίας.

Ἰδιαιτέρως σημαντικὴ εἶναι ἡ ἀναγνώριση τῆς ποιήσεως ὡς φιλοσοφικῆς δραστηριότητος, ἐπειδὴ αὐτὴ δύναται νὰ παρουσιάζῃ ὄχι μόνον ὅσα συνέβησαν, ἀλλὰ καὶ ὅσα εἶναι δυνατὸν νὰ συμβοῦν σύμφωνα μὲ τὴν πιθανότητα καὶ τὴν ἀναγκαιότητα. Ἡ μίμηση, ὑπὸ αὐτὴν τὴν ἔννοια, ἀναδεικνύεται σὲ θεμελιώδη ἀρχὴ τῆς καλλιτεχνικῆς δημιουργίας καὶ συγχρόνως σὲ ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικώτερα μέσα κατανοήσεως τῆς ἀνθρωπίνης ὑπάρξεως.

Ἡ ἐπικαιρότης τῆς ἀριστοτελικῆς θεωρίας παραμένει ἀναμφισβήτητη, καθὼς τὸ ζήτημα τῆς σχέσεως μεταξὺ πραγματικότητος καὶ καλλιτεχνικῆς ἀναπαραστάσεως ἐξακολουθεῖ νὰ ἀποτελῇ κεντρικὸ πρόβλημα τῆς φιλοσοφίας τῆς τέχνης.

 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ.

* Else, Gerald F., Aristotle's Poetics: The Argument, Harvard University Press, 1957.

* Halliwell, Stephen, The Aesthetics of Mimesis: Ancient Texts and Modern Problems, Princeton University Press, 2002.

* Halliwell, Stephen, Aristotle's Poetics, University of Chicago Press, 1987.

* Heath, Malcolm, Aristotle: Poetics, Penguin Classics, 1996.

* Lucas, D. W., Aristotle: Poetics, Oxford University Press, 1968.

———————————————————————

ΠΕΡΙΛΗΨΗ.

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ "ΜΙΜΗΣΕΩΣ" ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ.

Ἡ ἔννοια τῆς μιμήσεως συνιστᾶ τὸν θεμελιώδη ὀντολογικὸ καὶ αἰσθητικὸ ἄξονα τῆς ἀριστοτελικῆς φιλοσοφίας περὶ τέχνης. Ἀντιπαρατιθέμενος εὐθέως πρὸς τὴν πλατωνικὴ ἀντίληψη —ἡ ὁποία ὑποβιβάζει τὸ καλλιτεχνικὸ ἔργο σὲ ἕνα ἁπλὸ εἴδωλο τρίτης τάξεως, ἀπομεμακρυσμένο ἀπὸ τὴν ἀλήθεια τῶν Ἰδεῶν— ὁ Ἀριστοτέλης ἀποκαθιστᾶ τὴ μίμηση, προσδίδοντάς της δημιουργικό, γνωσιολογικὸ καὶ παιδευτικὸ χαρακτῆρα.

1. Ἡ Λειτουργικὴ Τυπολογία τῆς Μιμήσεως στὴν Ποιητική.

Στὴν πραγματεία του Περὶ Ποιητικῆς (1447a), ὁ Σταγειρίτης φιλόσοφος δὲν διατυπώνει ἕναν στατικὸ λεξικογραφικὸ ὁρισμό, ἀλλὰ προσδιορίζει τὴ μίμηση συστηματικά, ὡς τὴν κοινὴ εἰδοποιὸ διαφορὰ ὅλων τῶν καλῶν τεχνῶν («πᾶσαι τυγχάνουσιν οὖσαι μιμήσεις τὸ σύνολον»). Ἡ διάκριση μεταξὺ τῶν ἐπὶ μέρους τεχνῶν ἑδράζεται σὲ τρεῖς αὐστηροὺς παραμέτρους:

Τὰ μέσα τῆς μιμήσεως («τῷ ἐν ἑτέροις μιμεῖσθαι»): Τὰ μορφοπλαστικὰ ἐργαλεῖα ποὺ ἀξιοποιεῖ ὁ δημιουργός, ἤτοι ὁ ῥυθμός, ὁ λόγος καὶ ἡ ἁρμονία, εἴτε μεμονωμένα εἴτε ἐν συνδυασμῷ.

Τὰ ἀντικείμενα τῆς μιμήσεως («τῷ ἕτερα»): Τὸ περιεχόμενο τῆς ἀναπαραστάσεως, τὸ ὁποῖο ἀφορᾶ ἀποκλειστικὰ «πράττοντας», δηλαδὴ ἀνθρώπους ἐν δράσει. Οἱ χαρακτῆρες αὐτοὶ κατατάσσονται ἠθικὰ εἴτε ὡς ἀνώτεροι τοῦ μέσου ὅρου (σπουδαῖοι, ὅπως στὴν τραγῳδία καὶ τὸ ἔπος), εἴτε ὡς κατώτεροι (φαῦλοι, ὅπως στὴν κωμῳδία), εἴτε ὡς ὅμοιοι πρὸς τοὺς κοινοὺς ἀνθρώπους.

Ὁ τρόπος τῆς μιμήσεως («τῷ ἑτέρως καὶ μὴ τὸν αὐτὸν τρόπον»): Ἡ μεθοδολογία παρουσιάσεως τῆς δράσεως, ἡ ὁποία συντελεῖται εἴτε διὰ τῆς ἀφηγηματικῆς ὁδοῦ (ἐπικὴ ποίηση) εἴτε διὰ τῆς ἀμέσου δραματικῆς ἐνσαρκώσεως ἐπὶ σκηνῆς (δραματικὴ ποίηση).

2. Γνωσιολογικὴ Διάσταση: Τὸ «Οἷον ἂν Γένοιτο» καὶ ἡ Καθολικότητα.

Κεντρικὸ σημεῖο τῆς ἀριστοτελικῆς θεωρίας εἶναι ἡ ἀποσύνδεση τῆς μιμήσεως ἀπὸ τὴν παθητική, φωτογραφικὴ ἀντιγραφὴ τῆς ἐμπειρικῆς πραγματικότητας. Ὁ ποιητὴς δὲν καταγράφει τὰ γεγονότα ὅπως ἀκριβῶς συνέβησαν («τὰ γενόμενα»), ἔργο ποὺ ἀνήκει στὸν ἱστορικό, ἀλλὰ ἀνασυνθέτει τὰ πράγματα ὅπως θὰ μποροῦσαν νὰ συμβοῦν («οἷα ἂν γένοιτο») κατὰ τοὺς νόμους τοῦ εἰκότος (τῆς πιθανότητας) ἢ τοῦ ἀναγκαίου (1451a–b).

Διὰ τῆς ἀναγωγῆς τοῦ ἀτομικοῦ περιστατικοῦ σὲ καθολικὸ πρότυπο ἀνθρώπινης συμπεριφορᾶς, ἡ ποιητικὴ μίμηση ἀνάγεται σὲ δραστηριότητα «φιλοσοφωτέρα καὶ σπουδαιοτέρα ἱστορίας». Παράλληλα, ἡ ἔμφυτη ἀνθρώπινη τάση πρὸς τὸ μιμεῖσθαι ἀπὸ τὴν παιδικὴ ἡλικία ἀποτελεῖ τὸν πρωταρχικὸ μηχανισμὸ μαθήσεως καὶ πηγὴ γνήσιας πνευματικῆς ἡδονῆς (1448b).

3. Ἡ Τελολογία τῆς Φύσεως καὶ ἡ Δραματικὴ Κάθαρση.

Πέραν τῆς αἰσθητικῆς θεωρίας, στὰ Φυσικὰ (194a21 καὶ 199a15), ὁ Ἀριστοτέλης διευρύνει τὸν ὁρισμὸ σὲ ὀντολογικὸ ἐπίπεδο μὲ τὸ ἀξίωμα «ἡ τέχνη μιμεῖται τὴν φύσιν». Ἐν προκειμένῳ, ἡ Τέχνη δὲν ἀπομιμεῖται τὴν ἐξωτερικὴ μορφὴ τῶν φυσικῶν ὄντων, ἀλλὰ τὴν ἴδια τὴ δημιουργικὴ καὶ τελολογικὴ διαδικασία τῆς φύσεως, συμπληρώνοντας ὅσα ἐκείνη ἀδυνατεῖ νὰ ὁλοκληρώσει («τὰ μὲν ἐπιτελεῖ ἃ ἡ φύσις ἀδυνατεῖ ἀπεργάσασθαι»).

Τέλος, στὸν περίφημο ὁρισμὸ τῆς Τραγῳδίας (1449b), ἡ μίμηση ὁρίζεται ὡς ἀναπαράσταση μιᾶς σπουδαίας καὶ ὁλοκληρωμένης πράξεως («μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας»), δομημένης ὡς ἑνιαίου ὀργανικοῦ «ὅλου» μὲ ἀρχή, μέση καὶ τέλος. Ὁ ἀπώτερος σκοπὸς αὐτῆς τῆς μιμητικῆς διαδικασίας δὲν εἶναι ἁπλῶς ψυχαγωγικός, ἀλλὰ ψυχοθεραπευτικὸς καὶ ἠθικός: διὰ τῆς διεγέρσεως τοῦ ἐλέου καὶ τοῦ φόβου στὴν ψυχὴ τοῦ θεατῆ, ἐπιτυγχάνεται ἡ κάθαρσις τῶν τοιούτων παθημάτων.