Πῶς χάθηκαν τὰ «ἐξωτερικὰ» ἔργα τοῦ Ἀριστοτέλη καὶ σώθηκαν μόνο οἱ «σημειώσεις» τῶν μαθημάτων του.

Εἰσαγωγή
Ἡ ἐκδοτικὴ ἱστορία τῶν ἀριστοτελικῶν ἔργων ἀποτελεῖ ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ συναρπαστικὰ καὶ δαιδαλώδη κεφάλαια τῆς κλασικῆς φιλολογίας. Ὁ Ἀριστοτέλης, κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ βίου του, παρήγαγε δύο εἴδη συγγραμμάτων: τὰ «ἐξωτερικά» (ἢ ἐκδεδομένα) ἔργα, ποὺ ἦταν προορισμένα γιὰ τὸ εὐρὺ κοινὸ καὶ διακρίνονταν γιὰ τὴν κομψότητα τοῦ ὕφους τους, καὶ τὰ «ἀκροαματικὰ» (ἢ ἐσωτερικά) ἔργα, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσαν σημειώσεις, σχεδιαγράμματα καὶ πραγματεῖες γιὰ τὴ διδασκαλία ἐντὸς τῆς Περιπατητικῆς Σχολῆς (Λυκείου). Ἐνῶ ἡ ἀρχαιότητα θαύμαζε τὸν Ἀριστοτέλη κυρίως γιὰ τὰ ἐξωτερικά του ἔργα —τὰ ὁποῖα ὁ Κικέρων χαρακτήρισε ὡς «ποταμὸ χρυσοῦ» (flumen orationis aureum)— σήμερα τὸ σῶμα τῶν κειμένων μας (Corpus Aristotelicum) ἀποτελεῖται σχεδὸν ἀποκλειστικὰ ἀπὸ τὰ ἀκροαματικά. 

---

1. Ἡ φύση τῶν δύο κατηγοριῶν ἔργων

Γιὰ νὰ κατανοήσουμε τὴν τύχη τῶν κειμένων, πρέπει πρῶτα νὰ διακρίνουμε τὴ μορφὴ καὶ τὸν σκοπό τους:

• • Τὰ Ἐξωτερικὰ Ἔργα: Ἦταν κυρίως ΔΙΑΛΟΓΟΙ (ὅπως ὁ Εὔδημος, ὁ Προτρεπτικός, τὸ Περὶ Φιλοσοφίας). Ἦταν γραμμένα σὲ φροντισμένη, λογοτεχνικὴ γλῶσσα, μιμούμενα τὸ πλατωνικὸ ὕφος, καὶ εἶχαν ἐκδοθεῖ εὐρέως κατὰ τὸν 4ο αἰώνα π.Χ.
  • Τὰ Ἀκροαματικὰ Ἔργα: Ἦταν «σημειώσεις ἐργασίας» (ΥΠΟΜΝΗΜΑΤΑ/MEMORANDA/ hypomnemata). Δὲν εἶχαν λογοτεχνικὲς ἀξιώσεις, διέθεταν πυκνό, ἐλλειπτικὸ ὕφος, καὶ ἀναθεωροῦνταν συνεχῶς ἀπὸ τὸν Ἀριστοτέλη καθὼς ἐξελισσόταν ἡ σκέψη του.

---

2. Ἡ ὀδύσσεια τῶν Ἀκροαματικῶν Ἔργων: Ἀπὸ τὸ Λύκειο στὸ ὑπόγειο τῆς Σκήψης στὴν Μ.Ἀσία.

Ἡ διάσωση τῶν «σημειώσεων» ὀφείλεται σὲ μία μυθιστορηματικὴ σειρὰ γεγονότων, τὴν ὁποία διασώζουν ὁ Στράβων (Γεωγραφικά, XIII 1, 54) καὶ ὁ Πλούταρχος (Βίος Σύλλα, 26).

1. • Ἡ Κληρονομιά: Μετὰ τὸν θάνατο τοῦ Ἀριστοτέλη (322 π.Χ.), ὁ σύντροφός του καὶ διάδοχος στὴ Σχολή, ὁ Θεόφραστος, κληρονόμησε τὴ βιβλιοθήκη τοῦ δασκάλου του.
   • Ἡ Φυγή στὴ Μικρὰ Ἀσία: Ὅταν ὁ Θεόφραστος πέθανε (περ. 287 π.Χ.), ἄφησε τὰ χειρόγραφα στὸν μαθητή του Νηλέα ἀπὸ τὴ Σκήψη. Ὁ Νηλέας μετέφερε τὰ ἔργα στὴ γενέτειρά του, τὴ Σκήψη τῆς Τρωάδας.
   • Τὸ Κρύψιμο στὸ Ὑπόγειο: Οἱ κληρονόμοι τοῦ Νηλέα, ἄνθρωποι ἰδιῶτες καὶ ἀπαίδευτοι, φοβούμενοι ὅτι οἱ βασιλεῖς τῆς Περγάμου (τῆς δυναστείας τῶν Ἀτταλιδῶν) θὰ κατάσχεταν τὰ βιβλία γιὰ νὰ ἐμπλουτίσουν τὴ βασιλικὴ βιβλιοθήκη, ἔκλεισαν τὰ χειρόγραφα σὲ μία ὑπόγεια τάφρο (κελάρι). Ἐκεῖ, τὰ κείμενα παρέμειναν γιὰ σχεδὸν 150 χρόνια, ἐκτεθειμένα στὴν ὑγρασία καὶ τὰ σκουλήκια.
   • Ἡ Ἐπαναγορά: Γύρω στὸ 100 π.Χ., ὁ πλούσιος βιβλιόφιλος Ἀπελλικῶν ὁ Τήιος ἀγόρασε τὰ ταλαιπωρημένα χειρόγραφα καὶ τὰ μετέφερε πίσω στὴν Ἀθήνα. Προσπάθησε νὰ ἀποκαταστήσει τὰ χάσματα τῶν κειμένων, ἀλλὰ οἱ συμπληρώσεις του ἦταν γεμᾶτες λάθη.

---

3. Ἡ Ἐκδοτικὴ Ἀναγέννηση ἀπὸ τὸν Ἀνδρόνικο τὸν Ρόδιο (1ος αἰ.πΧ).

Ἡ ὁριστικὴ διάσωση καὶ ἡ μορφὴ ποὺ γνωρίζουμε σήμερα ὀφείλεται στὸν Ρωμαῖο στρατηγὸ Σύλλα, ὁ ὁποῖος, μετὰ τὴν ἅλωση τῆς Ἀθήνας τὸ 86 π.Χ., κατέσχεσε τὴ βιβλιοθήκη τοῦ Ἀπελλικῶνος καὶ μετέφερε τὰ χειρόγραφα στὴ Ρώμη.

Ἐκεῖ, ὁ περιπατητικὸς φιλόσοφος Ἀνδρόνικος ὁ Ρόδιος (1ος αἰώνας π.Χ.) ἀνέλαβε τὸ μνημειῶδες ἔργο τῆς ταξινόμησης. Ὁ Ἀνδρόνικος:

• • Συγκέντρωσε τὶς διάσπαρτες σημειώσεις μαθημάτων.
  • Τὶς ὀργάνωσε σὲ θεματικὲς ἑνότητες* (π.χ. Φυσικά, Μετὰ τὰ Φυσικά, Ἠθικά).
  • Δημιούργησε τὸν πρῶτο ἐπίσημο κατάλογο τῶν ἀκροαματικῶν ἔργων.

Αὐτὴ ἡ ἔκδοση ἀντικατέστησε κάθε προηγούμενη πηγή, καὶ ἀπὸ αὐτὴν κατάγεται ὁλόκληρη ἡ μεταγενέστερη παράδοση τοῦ Ἀριστοτέλη.

---

4. Γιατί χάθηκαν τὰ «Ἐξωτερικὰ» Ἔργα;

Ἐνῶ οἱ σημειώσεις σώθηκαν χάρη στὸ ὑπόγειο τῆς Σκήψης, τὰ ἐκδεδομένα ἔργα τοῦ Ἀριστοτέλη, ποὺ κυκλοφοροῦσαν εὐρέως στὸν ἀρχαῖο κόσμο, ἐξαφανίστηκαν σταδιακά. Αὐτὸ συνέβη γιὰ τοὺς ἑξῆς λόγους:

• • Ἡ Ἀλλαγὴ τοῦ Ἐνδιαφέροντος: Ἡ ἔκδοση τοῦ Ἀνδρονίκου ἀποκάλυψε τὸ βαθύ, συστηματικὸ καὶ ἐπιστημονικὸ πρόσωπο τοῦ Ἀριστοτέλη. Οἱ ὕστεροι φιλόσοφοι (Νεοπλατωνικοί, Σχολιαστές) καὶ ἀργότερα οἱ Βυζαντινοὶ καὶ οἱ Σχολαστικοὶ τοῦ Μεσαίωνα ἐνδιαφέρονταν γιὰ τὴν αὐστηρὴ δογματικὴ φιλοσοφία (Λογική, Μεταφυσική) καὶ ὄχι γιὰ τοὺς ἐκλαϊκευμένους διαλόγους.
  • Τὸ Κόστος τῆς Ἀντιγραφῆς: Στὸν ἀρχαῖο καὶ μεσαιωνικὸ κόσμο, ἡ ἐπιβίωση ἑνὸς κειμένου ἐξαρτιόταν ἀπὸ τὴ συνεχῆ του ἀντιγραφή. Ὅταν τὸ ἐνδιαφέρον στράφηκε στὰ ἀκροαματικά, τὰ ἐξωτερικὰ ἔργα σταμάτησαν νὰ ἀντιγράφονται, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ χαθοῦν μὲ τὴν πάροδο τῶν αἰώνων καὶ τὶς καταστροφὲς τῶν μεγάλων βιβλιοθηκῶν.
  • Ἡ Ἀπώλεια τῶν Ἀρχετύπων: Τὰ ἀντίτυπα ποὺ ὑπῆρχαν στὴ Βιβλιοθήκη τῆς Ἀλεξάνδρειας καὶ σὲ ἄλλα κέντρα καταστράφηκαν ἀπὸ πυρκαγιὲς καὶ λεηλασίες.

---

Συμπεράσματα.

Ἡ ἐπιβίωση τοῦ Ἀριστοτέλη ἀποτελεῖ ἕνα ἱστορικὸ παράδοξο. Ἐὰν οἱ κληρονόμοι τοῦ Νηλέα δὲν εἶχαν κρύψει τὶς σημειώσεις τοῦ Λυκείου στὸ ὑπόγειο τῆς Σκήψης, τὸ ἐπιστημονικὸ καὶ φιλοσοφικὸ ὑπόβαθρο τοῦ δυτικοῦ πολιτισμοῦ θὰ ἦταν ριζικὰ διαφορετικό. Χάρη σὲ αὐτὸ τὸ ἱστορικὸ ἀτύχημα, χάσαμε τὸν «λογοτέχνη» Ἀριστοτέλη τῶν διαλόγων, ἀλλὰ κερδίσαμε τὸν «συστηματικὸ ἐπιστήμονα» τῶν ἀκροαματικῶν πραγματειῶν.

---

Βιβλιογραφία

[1] Düring, I. (1957). Aristotle in the Ancient Biographical Tradition. Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis.
(Κλασικὴ μελέτη γιὰ τὶς βιογραφικὲς πηγὲς καὶ τὴν παράδοση τῶν κειμένων τοῦ Ἀριστοτέλη).

[2] Barnes, J. (1995). The Cambridge Companion to Aristotle. Cambridge: Cambridge University Press.
(Περιλαμβάνει ἀναλυτικὰ κεφάλαια γιὰ τὴν τύχη τῆς βιβλιοθήκης τοῦ Ἀριστοτέλη καὶ τὴν ἱστορία τῆς Σκήψης).

[3] Lord, C. (1986). «The Early History of the Aristotelian Corpus», American Journal of Philology, 107(2), pp. 137-161.
(Ἐξειδικευμένο ἄρθρο γιὰ τὴν κριτικὴ τῶν πηγῶν τοῦ Στράβωνα καὶ τοῦ Πλουτάρχου σχετικά μὲ τὸν Ἀνδρόνικο τὸν Ρόδιο).

[4] Jaeger, W. (1948). Aristotle: Fundamentals of the History of His Development. Oxford: Oxford University Press.
(Ἡ βασικὴ μονογραφία ποὺ ἀνέλυσε τὴ διαφορὰ μεταξὺ τῶν νεανικῶν ἐξωτερικῶν ἔργων καὶ τῶν ὥριμων σημειώσεων).

——————

*αύτὸ ἔγινε κάπως αὐθαίρετα ἀπὸ τὸν Ἀνδρόνικο γι αὐτὸ παρατηροῦμε νὰ τελειώνουν τὰ "ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ "{1Ο βιβλίο}  μέ τὴν φράση <λέγωμεν οὖν ἀρξάμενοι.> {=ἂς ἀρχίσουμε λοιπὸν νὰ ἐρευνοῦμε} ὡς προλόγου τῶν "ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ"...

ΟΛΟ ΤΟ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΕΧΕΙ ΩΣ ΕΞΗΣ·

<παραλιπόντων οὖν τῶν προτέρων ἀνερεύνητον τὸ περὶ τῆς νομοθεσίας, αὐτοὺς ἐπισκέψασθαι μᾶλλον βέλτιον ἴσως, καὶ ὅλως δὴ περὶ πολιτείας, ὅπως εἰς δύναμιν ἡ περὶ τὰ ἀνθρώπεια φιλοσοφία τελειωθῇ. πρῶτον μὲν οὖν εἴ τι κατὰ μέρος εἴρηται καλῶς ὑπὸ τῶν προγενεστέρων πειραθῶμεν ἐπελθεῖν, εἶτα ἐκ τῶν συνηγμένων πολιτειῶν θεωρῆσαι τὰ ποῖα σῴζει καὶ φθείρει τὰς πόλεις καὶ τὰ ποῖα ἑκάστας τῶν πολιτειῶν, καὶ διὰ τίνας αἰτίας αἳ μὲν καλῶς αἳ δὲ τοὐναντίον πολιτεύονται. θεωρηθέντων γὰρ τούτων τάχ' ἂν μᾶλλον συνίδοιμεν καὶ ποία πολιτεία ἀρίστη, καὶ πῶς ἑκάστη ταχθεῖσα, καὶ τίσι νόμοις καὶ ἔθεσι χρωμένη. λέγωμεν οὖν ἀρξάμενοι.>

[ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ·=Ἐπειδή, λοιπόν, οἱ προγενέστεροι φιλόσοφοι ἄφησαν ἀνεξερεύνητο τὸ ζήτημα τῆς νομοθεσίας, ἴσως θὰ ἦταν καλύτερο νὰ τὸ ἐξετάσουμε ἐμεῖς οἱ ἴδιοι, καὶ γενικότερα νὰ μελετήσουμε τὸ ζήτημα τοῦ πολιτεύματος, ὥστε ἡ φιλοσοφικὴ ἔρευνα γύρω ἀπὸ τὰ ἀνθρώπινα πράγματα νὰ ὁλοκληρωθεῖ, ὅσο αὐτὸ εἶναι δυνατόν. Ἂς προσπαθήσουμε, λοιπόν, πρῶτα νὰ ἐξετάσουμε ὅσα ἐνδεχομένως ἔχουν διατυπωθεῖ σωστά, ἔστω καὶ ἐπιμέρους, ἀπὸ τοὺς προγενέστερους· ἔπειτα, μὲ βάση τὶς συλλεγμένες περιγραφὲς τῶν πολιτευμάτων, ἂς μελετήσουμε ποιοὶ παράγοντες διατηροῦν καὶ ποιοὶ καταστρέφουν τὶς πόλεις, καθὼς καὶ ποιοὶ παράγοντες διατηροῦν ἢ καταστρέφουν τὸ καθένα ἀπὸ τὰ πολιτεύματα, καὶ γιὰ ποιὲς αἰτίες ὁρισμένες πόλεις κυβερνιοῦνται σωστά, ἐνῶ ἄλλες μὲ τὸν ἀντίθετο τρόπο. Ἀφοῦ, ἄλλωστε, ἐξετάσουμε αὐτὰ τὰ ζητήματα, ἴσως μπορέσουμε εὐκολότερα νὰ κατανοήσουμε ποιὸ εἶναι τὸ ἄριστο πολίτευμα, πῶς πρέπει νὰ ὀργανώνεται τὸ καθένα ἀπὸ τὰ πολιτεύματα, καθὼς καὶ ποιους νόμους καὶ ποια ἤθη πρέπει νὰ ἀκολουθεῖ. Ἂς ἀρχίσουμε, λοιπόν, τὴν ἐξέτασή μας.]