Ὁ Διάβολος ὡς Ἄρχων τοῦ Κακοῦ ἀποτελεῖ ἐφεύρεση τῶν Ἀποκρύφων τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης (Ἐνώχ).

Ὁ Ἐνώχ καὶ ἡ γέννηση τῆς δαιμονολογίας

Ἡ μορφὴ τοῦ Διαβόλου, ὅπως τὴν γνωρίζουμε σήμερα μέσα ἀπὸ τὴ χριστιανικὴ παράδοση, δὲν ὑπάρχει ἀπὸ τὴν ἀρχὴ μὲ τὴν ἴδια μορφὴ μέσα στὰ βιβλία τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης. Ἡ εἰκόνα τοῦ ἑνὸς μεγάλου Αρχηγοῦ τοῦ Κακοῦ, ποὺ ἀντιμάχεται τὸν Θεὸ καὶ παρασύρει τοὺς ἀνθρώπους στὴν ἁμαρτία, διαμορφώθηκε σταδιακά μέσα στὴν ἱστορία τῆς ἰουδαϊκῆς σκέψης τῆς ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗΣ ἐποχῆς.

Ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ σημαντικὰ κείμενα γιὰ νὰ καταλάβουμε αὐτὴ τὴν ἐξέλιξη εἶναι τὸ Α΄ Βιβλίο τοῦ ΕΝΩΧ. Πρόκειται γιὰ ἕνα ἀρχαῖο ἰουδαϊκὸ ἀπόκρυφο κείμενο, τὸ ὁποῖο δὲν ἀνήκει στὸν κανόνα τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης τῶν περισσότερων χριστιανικῶν παραδόσεων. Παρ᾿ ὅλα αὐτά, περιέχει παραδόσεις ποὺ φωτίζουν τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ἀναπτύχθηκαν οἱ ἰδέες γιὰ τοὺς Πεπτωκότες Ἀγγέλους, τοὺς Δαίμονες καὶ τὴν προέλευση τοῦ Κακοῦ.

Ἡ παλαιότερη εἰκόνα τοῦ Σατανᾶ

Στὰ παλαιότερα βιβλικὰ κείμενα ἡ λέξη «Σατανᾶς» δὲν σημαίνει ἀκόμη τὸν ἀπόλυτο ἐχθρὸ τοῦ Θεοῦ. Ἡ ἑβραϊκὴ λέξη śāṭān σημαίνει κυρίως «ἀντίπαλος» ἢ «κατήγορος».

Στὸ βιβλίο τοῦ Ἰὼβ, γιὰ παράδειγμα, ὁ Σατανᾶς παρουσιάζεται ἀνάμεσα στὰ οὐράνια ὄντα καὶ βρίσκεται μπροστὰ στὸν Θεό, δηλ. στὴν Αύλὴ τοῦ Γιαχβὲ ΚΑΙ ΤΟΝ ΥΠΗΡΕΤΕΙ.  Δὲν παρουσιάζεται ὡς ἀνεξάρτητος ΗΓΗΤΩΡ τοῦ Κακοῦ καὶ ἀρχηγὸς μιᾶς δύναμης ποὺ βρίσκεται σὲ πόλεμο μὲ τὸν Θεό.

Αὐτὴ ἡ μορφὴ ἀπέχει πολὺ ἀπὸ τὸν Διάβολο τῆς μεταγενέστερης χριστιανικῆς παράδοσης καὶ τῆς ΚΑΙΝΗΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ.

ΕΝΩΧ. Ἡ Γένεση καὶ οἱ Υἱοὶ τοῦ Θεοῦ.

Στὸ 6ο κεφάλαιο τῆς Γενέσεως συναντοῦμε μία πολύ σύντομη καὶ μυστηριώδη ἀναφορά. Οἱ «υἱοὶ τοῦ Θεοῦ» βλέπουν ὅτι οἱ κόρες τῶν ἀνθρώπων εἶναι ὄμορφες καὶ παίρνουν γυναῖκες ἀπὸ αὐτές.

Ἡ Γένεση δὲν ἐξηγεῖ λεπτομερῶς ποιοὶ εἶναι αὐτοὶ οἱ «υἱοὶ τοῦ Θεοῦ», οὔτε περιγράφει ἀναλυτικὰ τί συνέβη. Ἡ παράδοση, ὅμως, δὲν σταμάτησε ἐκεῖ.

Αἰῶνες ἀργότερα, τὸ βιβλίο τοῦ ΕΝΩΧ παίρνει αὐτὸ τὸ μικρὸ χωρίο καὶ τὸ μετατρέπει σὲ μία μεγάλη ἱστορία γιὰ τὴν Πτώση τῶν Ἀγγέλων.

Οἱ Ἐγρήγοροι

Στὸ Α΄ Ἐνώχ, οἱ παραβάτες Ἄγγελοι ὀνομάζονται Ἐγρήγοροι. Κατεβαίνουν στὴ γῆ καὶ ἔρχονται σὲ ἐπαφὴ μὲ γυναῖκες. Ἀπὸ αὐτὴ τὴν ἕνωση γεννιοῦνται οἱ Γίγαντες (Nephilim).

Οἱ Ἄγγελοι αὐτοὶ δὲν περιορίζονται μόνο σὲ μία ἁμαρτωλὴ σχέση. Διδάσκουν στοὺς ἀνθρώπους γνώσεις καὶ τέχνες ποὺ παρουσιάζονται ὡς καταστροφικές. Ἡ γνώση τῶν μετάλλων, τὰ ὅπλα, οἱ πολεμικὲς τεχνικές, ἡ μαγεία καὶ ἄλλες ἀπαγορευμένες γνώσεις συνδέονται μὲ τοὺς παραβάτες ἀγγέλους.

Ἔτσι δημιουργεῖται μία νέα εἰκόνα γιὰ τὴν προέλευση τοῦ Κακοῦ.

Τὸ Κακὸ δὲν εἶναι πλέον μόνο ἀποτέλεσμα τῆς ἀνθρώπινης ἀποτυχίας. Ὑπάρχει ἕνας ὁλόκληρος ἀόρατος κόσμος ὄντων ποὺ ἐπηρεάζει τοὺς ἀνθρώπους καὶ συμβάλλει στὴ διαφθορὰ τῆς γῆς.

Ὁ Ἀζαζήλ

Ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικώτερα πρόσωπα αὐτῆς τῆς ἱστορίας εἶναι ὁ Ἀζαζήλ.

Στὸ Α΄ Ἐνώχ, ὁ Ἀζαζήλ παρουσιάζεται ὡς ἕνας ἀπὸ τοὺς ἡγέτες τῶν Πεπτωκότων Ἀγγέλων. Ἡ παράδοση τοῦ ἀποδίδει ἰδιαίτερο ρόλο στὴ διάδοση γνώσεων ποὺ ὁδηγοῦν τοὺς ἀνθρώπους στὴ βία καὶ στὴ διαφθορά.

Ἐδῶ βρίσκεται μία σημαντικὴ ἀλλαγή.

Τὸ Κακὸ ἀποκτᾷ πλέον ὀνόματα, πρόσωπα καὶ ἱστορία. Οἱ δυνάμεις τοῦ Κακοῦ δὲν εἶναι πια μία ἀόριστη πραγματικότητα. Γίνονται συγκεκριμένα πνευματικὰ ὄντα μὲ ἱεραρχία καὶ συγκεκριμένες ἀρμοδιότητες.

Αὐτὴ ἡ ἰδέα θὰ ἐπηρεάσει βαθιὰ τὴ μεταγενέστερη ἰουδαϊκὴ καὶ χριστιανικὴ σκέψη.

Ἀπὸ τοὺς Πεπτωκότες Ἀγγέλους στὸν Διάβολο

Ἐδῶ πρέπει νὰ γίνει μία βασικὴ διάκριση.

Τὸ Α΄ Ἐνώχ δὲν λέει ὅτι ὁ Ἀζαζήλ εἶναι ὁ Διάβολος μὲ τὴ μορφὴ ποὺ θὰ γνωρίσουμε ἀργότερα στὸν Χριστιανισμό. Ἐπίσης, οἱ Ἐγρήγοροι δὲν ταυτίζονται ἀπαραίτητα μὲ ὅλους τοὺς δαίμονες τῆς Καινῆς Διαθήκης.

Αὐτὸ ποὺ βλέπουμε εἶναι μία σταδιακὴ σύνδεση διαφορετικῶν παραδόσεων.

Ὁ Σατανᾶς τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, οἱ παραβάτες ἄγγελοι τοῦ Ἐνώχ, ὁ Ἀζαζήλ, οἱ δαίμονες καὶ ἄλλες μορφὲς τοῦ Κακοῦ ἀρχίζουν νὰ συγκλίνουν μέσα στὴ μεταγενέστερη θρησκευτικὴ σκέψη.

Ἔτσι γεννιέται σταδιακὰ μία πολὺ πιὸ συγκεκριμένη μορφὴ ἑνὸς ΑΝΤΙΠΑΛΟΥ  τοῦ Θεοῦ, ἀνἀλογη μὲ τὸν ΑΡΙΜΑΝ τοῦ ΖΩΡΟΑΣΤΡΙΣΜΟΥ (γι αὐτὸ καὶ πολλοὶ ἐρευνητὲς ἀποδὶδουν τὶς ίδέες αὐτὲς τοῦ ΕΝΩΧ σὲ ΙΡΑΝΙΚΕΣ ἐπιρροές).

Ὁ Ἐνώχ καὶ ἡ Καινὴ Διαθήκη

Ἡ Ἐνώχιος γραμματεία δὲν ἦταν ἄγνωστη στὸν κόσμο μέσα στὸν ὁποῖο γεννήθηκε ὁ Χριστιανισμός.

Ἡ Ἐπιστολὴ τοῦ Ἰούδα περιέχει μία σαφῆ ἀναφορὰ στὸν Ἐνώχ καὶ χρησιμοποιεῖ μία παράδοση ποὺ βρίσκεται στὸ Α΄ Βιβλίο τοῦ Ἐνώχ. Ἡ Β΄ Ἐπιστολὴ Πέτρου ἐπίσης μιλάει γιὰ Αγγέλους ποὺ ἁμάρτησαν καὶ τιμωρήθηκαν.

Αὐτὸ δείχνει ὅτι ἡ παράδοση τῶν Πεπτωκότων Ἀγγέλων ἦταν γνωστὴ καὶ ΑΠΟΔΕΚΤΗ  σὲ κύκλους τῆς ἐποχῆς, γεγονὸς ποὺ σημαίνει ὅτι πολλὲς ἰδέες τῶν ΑΠΟΚΡΥΦΩΝ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης { ποὺ ἀλλιῶς ὀνομάζεται "ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ"} ἦταν μέρος τοῦ πνευματικοῦ περιβάλλοντος μέσα στὸ ὁποῖο διαμορφώθηκε ἡ πρώιμη χριστιανικὴ σκέψη.

Ἡ γέννηση μιᾶς νέας εἰκόνας τοῦ Κακοῦ.

Ἡ σημασία τοῦ Ἐνώχ βρίσκεται κυρίως στὸ ὅτι ἀναπτύσσει μία ἰδέα ποὺ στὴ Γένεση ὑπάρχει μόνο σὲ λίγες γραμμές.

Οἱ «Υἱοὶ τοῦ Θεοῦ» τῆς Γενέσεως μετατρέπονται σὲ Ἐγρήγορους. Οἱ παραβάσεις τους συνδέονται μὲ τὴ βία καὶ τὴ διαφθορά. Ὁ Ἀζαζήλ γίνεται πρόσωπο τῆς πνευματικῆς Ἀποστασίας. Οἱ Γίγαντες καὶ τὰ Πονηρὰ Πνεύματα ἀποκτοῦν θέση μέσα σὲ μία ὁλόκληρη κοσμολογία.

Μέσα ἀπὸ αὐτὴ τὴ διαδικασία, τὸ Κακὸ ἀποκτᾷ πλέον μία πολὺ πιὸ συγκεκριμένη μορφή.

Καὶ ἀκριβῶς ἐδῶ μποροῦμε νὰ καταλάβουμε πῶς ἡ μεταγενέστερη εἰκόνα τοῦ Διαβόλου ἀπέκτησε τὰ χαρακτηριστικὰ ποὺ γνωρίζουμε σήμερα.

Ὁ Διάβολος ὡς μεταγενέστερη σύνθεση.

Ὁ Διάβολος τῆς χριστιανικῆς παράδοσης δὲν ἐμφανίζεται ἔτοιμος στὴν Παλαιὰ Διαθήκη. Ἡ μορφή του διαμορφώνεται μέσα ἀπὸ μία μακρὰ διαδικασία.

Παλαιότερες βιβλικὲς ἰδέες συνδυάζονται μὲ παραδόσεις τοῦ Δευτέρου Ναοῦ, μὲ τὴν Ἀποκαλυπτικὴ Γραμματεία τῶν Ἀποκρὺφων τῆς ΠΔ  καὶ μὲ κείμενα ὅπως τὸ Α΄ Ἐνώχ. Στὸ τέλος αὐτῆς τῆς πορείας βρίσκεται μία πολὺ πιὸ συγκεκριμένη μορφὴ τοῦ Διαβόλου, ὁ ὁποῖος παρουσιάζεται ὡς ὁ μεγάλος πνευματικὸς ἐχθρὸς τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ Θεοῦ.

Ἔτσι, ἡ ἰδέα τοῦ Διαβόλου μπορεῖ νὰ ἰδωθεῖ ὡς προϊόν μιᾶς σταδιακῆς θρησκευτικῆς καὶ φιλολογικῆς ἐξέλιξης τῆς ἑλληνιστικῆς καὶ κατόπιν ρωμαϊκῆς ἐποχῆς.

Τὰ Ἀπόκρυφα τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης δὲν δημιούργησαν ἀπὸ τὸ μηδὲν τὴν ἰδέα τοῦ Κακοῦ. Ἔδωσαν, ὅμως, στὴν ἰδέα αὐτὴ ΝΕΕΣ μορφές, πρόσωπα καὶ ἱστορίες. Καὶ ἀνάμεσα σὲ ὅλα αὐτὰ τὰ κείμενα, τὸ Α΄ Βιβλίο τοῦ Ἐνώχ κατέχει ξεχωριστὴ θέση.

Ἀπὸ τὴν ἀόριστη μορφὴ τοῦ «Κατηγόρου» ποὺ ὅμως ὑπηρετεῖ τὸν θεό,  μέχρι τὸν μεγάλο Διάβολο τῆς μεταγενέστερης χριστιανικῆς παράδοσης ὑπάρχει μία μακρὰ πορεία. Καὶ ὁ Ἐνώχ βρίσκεται στὸ κέντρο αὐτῆς τῆς πορείας.

————

ΥΓ. ὁ μεταγενέστερος ραββινικὸς (μεταχριστιανικός)  ἰουδαϊσμὸς ἐξοστράκισε τὸν Ἐνὼχ καὶ τὰ ὐπόλοιπα βιβλία τῆς Ἀποκαλυπτικῆς Γραμματείας (ἐξ οὖ καὶ ἀποκαλοῦνται Ἀπόκρυφα) ἀπὸ τὴν Παλαιὰ Διαθήκη, ξαναγυρίζοντας  στὴν ἀντίληψη περὶ Σατανᾶ ὅπως αύτὴ ὑπῆρχε στὸ βιβλίο τοῦ ΙΩΒ. 

Ὁ Χριστιανισμὸς ὅμως ἐνἐμεινε στὶς ἀντιλήψεις περὶ Διαβόλου τῶν Ἀποκρὺφων τῆς ΠΔ. Μάλιστα ὁ Ἐνώχ θεώρησε  τὸν Κατακλυσμὸ ὠς τιμωρία τῶν ΓΙΓΑΝΤΩΝ , τῶν ὁποίων οἱ ψυχές (μετὰ τὸν θάνατο τους ἐξαιτίας τοῦ Κατακλυσμοῦ) ἔγιναν οἱ  μετἐπειτα ΔΑΙΜΟΝΕΣ.