Η ΜΥΣΤΙΚΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΤΗΣ ΛΙΣΣΑΒΩΝΑΣ (1944) ΑΓΓΛΩΝ—ΓΕΡΜΑΝΩΝ ΓΙΑ ΑΝΕΝΟΧΛΗΤΗ ΑΠΟΧΩΡΗΣΗ ΤΗΣ ΒΕΡΜΑΧΤ ΑΠΟ ΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ
Τὸ φθινόπωρο τοῦ 1944, ἐνῶ ὁ Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος πλησίαζε στὸ τέλος του, ἡ Ἑλλάδα βρισκόταν σὲ τροχιὰ ἀπελευθερώσεως ἀπὸ τὸν τριπλὸ κατοχικὸ ζυγό. Ὡστόσο, ἡ ἀποχώρηση τῶν γερμανικῶν στρατευμάτων ἀπὸ τὴν ἑλληνικὴ ἐπικράτεια σημαδεύτηκε ἀπὸ ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ σκοτεινὰ καὶ ἀμφιλεγόμενα παρασκήνια τῆς σύγχρονης διπλωματικῆς ἱστορίας: τὴ μυστικὴ συμφωνία Ἀγγλων καὶ Γερμανῶν γιὰ τὴν ἀνενόχλητη σύμπτυξη τῆς Βέρμαχτ πρὸς τὰ Βαλκάνια.
Ἡ λεγόμενη «Συμφωνία Κυρίων» (Gentlemen's Agreement), ἡ ὁποία κυοφορήθηκε στὴν οὐδέτερη Λισαβῶνα, ἀποκάλυψε πὼς οἱ γεωπολιτικὲς σκοπιμότητες τοῦ ἐπερχόμενου Ψυχροῦ Πολέμου εἶχαν ἤδη ὑπερκεράσει τὴν ἀνάγκη γιὰ τὴν ὁλοκληρωτικὴ συντριβὴ τοῦ ναζιστικοῦ ἐχθροῦ.
Το Γεωπολιτικὸ Πλαίσιο καὶ τὸ Σκεπτικὸ τῶν Δύο Πλευρῶν
Τὸ καλοκαίρι τοῦ 1944, ἡ στρατιωτικὴ γεωγραφία τῆς Νοτιοανατολικῆς Εὐρώπης ἄλλαζε δραματικά. Ὁ Κόκκινος Στρατός προέλαυνε ταχύτατα στὰ Βαλκάνια, ἀναγκάζοντας τὴ Ρουμανία καὶ τὴ Βουλγαρία σὲ συνθηκολόγηση. Γιὰ τὴ ναζιστικὴ Γερμανία, ὁ ἐγκλωβισμὸς τῆς Στρατιᾶς Ε΄ (Heeresgruppe E), ὑπὸ τὸν στρατηγὸ Ἀλεξάντερ Λαίρ, στὴν Ἑλλάδα καὶ τὰ νησιὰ τοῦ Αἰγαίου, ἀποτελοῦσε θανάσιμο κίνδυνο. Ἡ μόνη διέξοδος ἦταν ἡ ἄμεση ὑποχώρηση πρὸς τὸν Βορρᾶ μέσω Γιουγκοσλαβίας.
Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, ἡ Μεγάλη Βρεττανία καὶ ὁ πρωθυπουργὸς Οὐίνστον Τσῶρτσιλ ἐνδιαφέρονταν νὰ ΕΜΠΟΔΙΣΟΥΝ ΤΟΥΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚΟΥΣ ΝΑ ΚΑΤΑΛΑΒΟΥΝ ΤΑΧΕΩΣ ΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ, γι αύτὸ ἤθελαν νὰ ἀφήσουν ἀνενόχλητα τὰ γερμανικὰ στρατεύματα Ἑλλάδος καὶ Γιουγκοσλαβίας νὰ μεταβοῦν στὴν κεντρικὴ Εὐρώπη νὰ ἀντιμετωπίσουν τοὺς Σοβιετικούς.
Ἡ Διπλωματία τοῦ Παρασκηνίου: Ἡ Μαρτυρία τοῦ Ἀλμπερτ Σπέερ
Οἱ πρῶτες ἁπτὲς ἀποδείξεις γιὰ τὶς μυστικὲς ἐπαφὲς εἶδαν τὸ φῶς τῆς δημοσιότητας μέσα ἀπὸ τὰ ἀπομνημονεύματα τοῦ Ἀλμπερτ Σπέερ (Albert Speer), ὑπουργοῦ Πολεμικῆς Βιομηχανίας τοῦ Γ΄ Ράιχ καὶ στενοῦ συνεργάτη τοῦ Χίτλερ. Ὁ Σπέερ ἐπιβεβαίωσε ὅτι τὸν ΑΥΓΟΥΣΤΟ τοῦ 1944 πραγματοποιήθηκε στὴ Λισαβῶνα μιὰ ἄτυπη ἀλλά ἀπόλυτα τηρηθεῖσα συμφωνία μεταξὺ βρεττανικῶν καὶ γερμανικῶν μυστικῶν ὑπηρεσιῶν.
Οἱ Ὅροι τῆς «Συμφωνίας Κυρίων»
Ἡ μυστικὴ αὐτὴ συμπαιγνία βασίστηκε σὲ ἀμοιβαῖες παραχωρήσεις, οἱ ὁποῖες ἐφαρμόστηκαν μὲ χειρουργικὴ ἀκρίβεια κατὰ τὴν περίοδο Σεπτεμβρίου – Ὀκτωβρίου 1944:
- Ἀσφαλὴς Διέλευση (Safe Passage): Ἡ βρετανικὴ ἀεροπορία (RAF) καὶ τὸ Βασιλικὸ Ναυτικό, ποὺ κυριαρχοῦσαν πλήρως στὸ Αἰγαίο καὶ τὸ Ἰόνιο, ἔλαβαν ἐντολὴ νὰ μὴν πλήξουν τὰ γερμανικὰ πλοῖα καὶ τὶς φάλαγγες ποὺ μετέφεραν χιλιάδες στρατιῶτες ἀπὸ τὰ νησιὰ (Κρήτη, Ρόδο, Εὔβοια) πρὸς τὴν ἐνδοχώρα, καὶ ἀπὸ ἐκεῖ πρὸς τὴ Μακεδονία.
- Διάσωση Ὑποδομῶν: Οἱ Γερμανοί, ἀποχωρῶντας ἀπὸ τὰ μεγάλα ἀστικὰ κέντρα, δεσμεύτηκαν νὰ μὴν καταστρέψουν ζωτικὲς ὑποδομές, όπως τὸ λιμάνι τῆς Θεσσαλονίκης, τὸ δίκτυο ὑδροδοτήσεως τῆς Ἀθήνας (φράγμα Μαραθῶνα) καὶ τὸ εργοστάσιο παραγωγῆς ἠλεκτρισμοῦ στὸ Κερατσίνι.
- Παράδοση Στρατηγικῶν Σημείων: Ἡ Βέρμαχτ συμφώνησε νὰ παραδώσει τὴν ἐξουσία τῶν πόλεων ἀπευθείας σὲ βρεττανικὰ τμήματα ἢ σὲ κυβερνητικὲς δυνάμεις, ἀποκλείοντας κατὰ τὸ δυνατὸν τὴν ἐγκαθίδρυση τοῦ ΕΛΑΣ.
Ἡ Ἱστορικὴ Ἀποτίμηση καὶ οἱ Συνέπειες
Οἱ συνέπειες αὐτῆς τῆς συμφωνίας ὑπῆρξαν βαρυσήμαντες τόσο γιὰ τὸ εὐρωπαϊκὸ μέτωπο όσο καὶ γιὰ τὸ ἐσωτερικό τῆς Ἑλλάδας.
- Ἐνίσχυση τοῦ Ναζιστικοῦ Στρατοῦ: Περισσότεροι ἀπὸ 250.000 Γερμανοὶ στρατιῶτες κατάφεραν νὰ συμπτυχθοῦν ἀλώβητοι ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα καὶ νὰ μεταφερθοῦν στὴν Κεντρικὴ Εὐρώπη, ὅπου συνέχισαν νὰ πολεμοῦν ἐναντίον τῶν Σοβιετικῶν.
- Ἡ Παγίδα τοῦ ΕΛΑΣ: Ἡ ἡγεσία τῆς Ἀριστερᾶς, δεσμευμένη ἀπὸ τὴ Συμφωνία τῆς Καζέρτας (Σεπτέμβριος 1944), ἡ ὁποία ἔθετε ὅλες τὶς ἀντάρτικες δυνάμεις ὑπὸ τὸν Βρεττανὸ στρατηγὸ Ρόναλντ Σκόμπι, παρακολούθησε τὴν ἀνενόχλητη ἀποχώρηση τῶν Γερμανῶν, ἀποφεύγοντας τὶς γενικευμένες συγκρούσεις..
Ἡ μυστικὴ συμφωνία τῆς Λισσαβῶνας τοῦ 1944 ἀποτελεῖ κλασικὸ παράδειγμα ρεαλπολιτίκ (Realpolitik), ὅπου οἱ ἰδεολογικὲς ἀντιθέσεις τοῦ πολέμου παραμερίστηκαν προκειμένου νὰ ἐξυπηρετηθοῦν οἱ μελλοντικὲς σφαῖρες ἐπιρροῆς στὴ μεταπολεμικὴ Εὐρώπη.
Βιβλιογραφία & Πηγές
Ἑλληνικὴ Βιβλιογραφία
- Μαθιόπουλος, Βάσος. Ἡ Ἑλληνικὴ Ἀντίσταση (1941-1944) καὶ οἱ Σύμμαχοι. Τὰ Μυστικὰ Ἀρχεῖα τοῦ Φόρεϊν Ὄφις. Ἀθήνα: Ἐκδόσεις Παπαζήση, 1977. (Τεκμηριώνει τὶς διπλωματικὲς ἐπαφὲς καὶ τὶς ἐκθέσεις τῶν βρετανικῶν ὑπηρεσιῶν).
- Μαθιόπουλος, Βάσος. Δεκέμβριος 1944: Τὸ Διεθνὲς Προσκήνιο. Ἀθήνα: Ἐκδόσεις Νέα Σύνορα - Λιβάνης, 1994.
- Φλάισερ, Χάγκεν. Στέμμα καὶ Σβάστικα: Ἡ Ἑλλάδα τῆς Κατοχῆς καὶ τῆς Ἀντίστασης (1941-1944), Τόμος Β΄. Ἀθήνα: Ἐκδόσεις Παπαζήση, 1995. (Ἀποτελεῖ τὴν πληρέστερη ἐπιστημονικὴ καταγραφὴ τῆς περιόδου μὲ βάση γερμανικὰ καὶ βρετανικὰ ἀρχεῖα).
- Ἰατρίδης, Ἰωάννης Ο. Ἐξέγερση στὴν Ἀθήνα: Ὁ Ἑλληνικὸς Κομμουνιστικὸς Ἐμφύλιος Πόλεμος τοῦ 1944. Ἀθήνα: Ἐκδόσεις Ἀλκυών, 1973.
Ξενόγλωσση Βιβλιογραφία & Πρωτογενεῖς Πηγές
- Speer, Albert. Inside the Third Reich: Memoirs. New York: Macmillan, 1970. (Σελίδες σχετικὰ μὲ τὶς ἀποφάσεις τοῦ καλοκαιριοῦ τοῦ 1944 καὶ τὴ «Συμφωνία Κυρίων» τῆς Λισαβόνας).
- Woodhouse, Christopher M. The Struggle for Greece, 1941–1949. London: Hart-Davis, MacGibbon, 1976. (Ὁ ἀρχηγὸς τῆς Συμμαχικῆς Στρατιωτικῆς Ἀποστολῆς στὴν Ἑλλάδα ἀναλύει τὶς βρετανικὲς προτεραιότητες κατὰ τὴν ἀποχώρηση τῶν Γερμανῶν).
- Churchill, Winston S. The Second World War, Volume VI: Triumph and Tragedy. Boston: Houghton Mifflin, 1953. (Γιὰ τὸ γενικότερο πολιτικὸ σκεπτικὸ τοῦ Τσῶρτσιλ καὶ τὴ Συμφωνία τῶν Ποσοστῶν μὲ τὸν Στάλιν).
- German Military Documents: War Diary of the German Naval Command East (Kriegstagebuch Marinegruppenkommando Süd / Admiral Ägäis), August–October 1944. (Περιλαμβάνει τὶς διαταγὲς γιὰ τὴν ἀσφαλῆ πλεύση τῶν γερμανικῶν νηοπομπῶν).
