ΤΟ ΧΑΛΚΕΥΜΕΝΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΤΟΥ ΤΣΙΑΝΟ.—ΟΙ ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ.
Τὸ ἡμερολόγιο τοῦ Γκαλεάτσο Τσιάνο, ὑπουργοῦ Ἐξωτερικῶν τῆς φασιστικῆς Ἰταλίας καὶ γαμπροῦ τοῦ Μπενίτο Μουσολίνι ( συζὺγου τῆς κὀρης του Ἔντας) ἀποτελεῖ μία ἀπὸ τὶς σημαντικώτερες πρωτογενεῖς πηγὲς γιὰ τὴν πολιτικὴ καὶ διπλωματικὴ ἱστορία τοῦ Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Οἱ καταγραφές του φωτίζουν τὸ παρασκήνιο τῶν σχέσεων τῆς Ἰταλίας μὲ τὴ Γερμανία, τὶς φιλοδοξίες τοῦ φασιστικοῦ καθεστῶτος καὶ τὶς ἀποφάσεις ποὺ ὁδήγησαν στὴν ἰταλικὴ εἰσβολὴ στὴν Ἑλλάδα, στὶς 28 Ὀκτωβρίου 1940.
Ὑπάρχει, ὅμως, ἕνα σοβαρὸ πρόβλημα: τὸ ἡμερολόγιο ποὺ γνωρίζουμε σήμερα δὲν φαίνεται νὰ διατηρεῖ σὲ ὅλες του τὶς λεπτομέρειες τὴν ἀρχικὴ μορφὴ τοῦ χειρογράφου.
Ἀρχειακὲς παρατηρήσεις, διαγραφές, ἀπουσίες σελίδων καὶ χρονολογικὲς ἀσυνέπειες ἔχουν προκαλέσει ἐρωτήματα γιὰ τὴν ἀξιοπιστία του.
Ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ ἐνδιαφέροντα ζητήματα ἀφορᾷ τὶς ἡμέρες τῆς ἰταλικῆς εἰσβολῆς στὴν Ἑλλάδα.
Σύμφωνα μὲ τὶς παρατηρήσεις τοῦ ἱστορικοῦ Γκαετάνο Σαλβεμίνι, ποὺ μελέτησε φωτογραφικὰ ἀντίγραφα τῶν πρωτότυπων χειρογράφων, ἡ σελίδα ποὺ περιεῖχε τὶς ἀρχικὲς σημειώσεις γιὰ τὶς 27 καὶ 28 Ὀκτωβρίου ΕΙΧΕ ΑΦΑΙΡΕΘΕΙ..
Παράλληλα, στὴν προηγούμενη σελίδα παρατηρεῖται διόρθωση τῆς ἡμερομηνίας, ἐνῶ στὴ συνέχεια ἐμφανίζονται νέες, περιορισμένες καταγραφές.
Τὸ γεγονὸς αὐτὸ γεννᾷ ἕνα εὔλογο ἐρώτημα:
τί ἀκριβῶς περιεῖχε τὸ χαμένο φύλλο γιὰ τὴν ἐπίθεση τῶν Ἰταλῶν στὴν Ἑλλάδα ;
Ἡ ὑπόθεση ὅτι ὁ Τσιάνο ἐπιχείρησε νὰ περιορίσει τὴν προσωπική του εὐθύνη γιὰ τὴν ἐπίθεση κατὰ τῆς Ἑλλάδας ἔχει διατυπωθεῖ στὴν ἱστοριογραφία. Δὲν μποροῦμε, ὡστόσο, νὰ γνωρίζουμε μὲ βεβαιότητα τὸ περιεχόμενο τῆς σελίδας ποὺ χάθηκε.
Ἕνα ἀκόμη ζήτημα ποὺ ἔχει ἀπασχολήσει τοὺς ἱστορικοὺς εἶναι ἡ παρουσία πληροφοριῶν σὲ καταγραφὲς ποὺ φαίνεται νὰ γράφτηκαν ΠΡΙΝ ἀπὸ τὴν ἐποχὴ κατὰ τὴν ὁποία τὰ γεγονότα ἔγιναν γνωστά.
Χαρακτηριστικὸ παράδειγμα εἶναι ἡ ἀναφορὰ στὸν Γερμανὸ στρατηγὸ Ἔρβιν Ρόμελ, σὲ καταχώριση τοῦ Δεκεμβρίου 1940.
Ἡ παρουσία του στὸ συγκεκριμένο πλαίσιο δημιουργεῖ χρονολογικὴ δυσκολία, καθὼς ἡ σύνδεσή του μὲ τὴ γερμανικὴ ἐκστρατεία στὴ Βόρεια Ἀφρικὴ ἦρθε τὸ 1941.
Τὸ στοιχεῖο αὐτὸ ὁδήγησε τὸν ἱστορικὸ Ἄντρεας Χίλγκρουμπερ νὰ ἐπισημάνει τὶς ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ ΧΑΛΚΕΥΣΗΣ τῶν καταγραφῶν τοῦ ἡμερολογίου τοῦ Τσιάνο.
(Μία τέτοια ἐπέμβαση δὲν σημαίνει ὅτι ὅλο τὸ ἡμερολόγιο εἶναι πλαστό. Σημαίνει, ὅμως, ὅτι δὲν μποροῦμε νὰ θεωροῦμε αὐτονόητα πὼς κάθε σημείωση γράφτηκε τὴν ἡμέρα ποὺ ἀναγράφεται στὴν ἐπικεφαλίδα της.)
Ὁ ἱστορικὸς ΜακΓκρέγκορ Νοξ, στὸ ἔργο του Mussolini Unleashed, 1939–1941, ἐξέτασε φωτογραφικὸ ὑλικὸ τῶν πρωτότυπων ἡμερολογίων καὶ ἐντόπισε κι ἂλλες ἐπεμβάσεις.
Μεταξὺ ἄλλων, καταγράφονται διαγραφὲς ἀποσπασμάτων καὶ ἀπουσίες σελίδων σὲ διαφορετικὲς χρονικὲς περιόδους, ὅπως τὸ 1940, τὸ 1941 καὶ τὸ 1942.
Ποιος εἶχε συμφέρον νὰ παρἐμβει στὸ ἡμερολόγιο ;
Τὸ ἐρώτημα εἶναι ἀναπόφευκτο. Ὁ Τσιάνο δὲν ἦταν ἕνας ἀπλὸς παρατηρητὴς τῶν γεγονότων. Ὑπῆρξε ἕνας ἀπὸ τοὺς βασικοὺς συντελεστὲς τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τοῦ φασιστικοῦ καθεστῶτος.
Εἶχε συμμετάσχει καὶ πρωταγωνιστήσει στὴν προετοιμασία τῆς ἐπίθεσης κατὰ τῆς Ἑλλάδας, στὴν ἐπεκτατικὴ πολιτικὴ στὰ Βαλκάνια καὶ στὴν προσέγγιση μὲ τὴ ναζιστικὴ Γερμανία.
Μετὰ τὴν ἀπομάκρυνσή του ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖο Ἐξωτερικῶν, τὸ 1943, ἡ θέση του ἄλλαξε δραματικά. Τὸν Ἰούλιο τοῦ ἴδιου χρόνου ψήφισε ὑπὲρ τῆς ἀνατροπῆς τοῦ Μουσολίνι.
Κατέφυγε στὴ Γερμανία, ἀλλὰ οἱ Ναζὶ τὸν παρέδωσαν στὸν Μουσσολίνι ποὺ εἶχε δημιουργήσει τὴν Κοινωνικὴ Δημοκρστία τοῦ Βορρᾶ καὶ ἐκτελέστηκε στὴ Βερόνα, τὸν Ἰανουάριο τοῦ 1944 ὠς προδὀτης τοῦ φασισμοῦ...
Μετὰ τὸν θάνατό του, σημαντικὸ ρόλο στὴ διάσωση καὶ στὴ δημοσίευση τῶν ἐγγράφων ἔπαιξε ἡ σύζυγός του, Ἔντα Τσιάνο, κόρη τοῦ Μουσσολίνι. Κατέφυγε στὴν Ἑλβετία καὶ ἀντάλλαξε τὸ Ἡμερολόγιο μέ τὴν ἐλευθερία της παραδίδοντας το στοὺς ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΥΣ καὶ συγκεκριμένα στὸν Ἄλλεν Ντάλες ( σταθμάρχη τῆς ἀμερικανικῆς ὑπηρεσίας πληροφοριῶν OSS, πρὸγονο τῆς CIA, στὴν Ἑλβετία)
Δὲν ὑπάρχει, πάντως, τεκμηριωμένη ἀπόδειξη ὅτι οἱ ἀμερικανικὲς ὑπηρεσίες νόθευσαν τὸ περιεχόμενο τοῦ ἡμερολογίου, ἂν καὶ προσωπικὴ ἂποψη εἶναι ὅτι τὸ Ἡμερολόγιο χαλκεύτηκε σέ σημεῖα ΠΟΥ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΟΝΤΑΝ ΟΙ ΥΠΟΓΕΙΕΣ ΕΠΑΦΕΣ ΤΟΥ ΤΣΙΑΝΟ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΓΓΛΟΥΣ*...
—————
* ὁ Τσιάνο διατηροῦσε στενὸ δίαυλο ἐπικοινωνίας μὲ τὸν Βρετανὸ πρέσβη στὴ Ρώμη, Σερ Πέρσι Λόρεν, καὶ φέρεται νὰ τοῦ μετέφερε ἀκόμη καὶ στρατιωτικὰ χρήσιμες πληροφορίες, ὅπως ὑποδείξεις γιὰ τὰ ὑψόμετρα ποὺ θὰ μποροῦσαν νὰ χρησιμοποιήσουν τὰ βρετανικὰ ἀεροπλάνα γιὰ νὰ ἀποφεύγουν τὰ γερμανικὰ ἀντιαεροπορικά πυρά.
Ἐξίσου ἀποκαλυπτικὴ εἶναι ἡ πληροφορία ὅτι, τὸν Ἀπρίλιο τοῦ 1940, ἡ σύζυγός του καὶ κόρη τοῦ Μουσολίνι, Ἔντα, φέρεται νὰ προσέγγισε τὴ βρετανικὴ πλευρὰ μὲ μία ἀσυνήθιστη πρόταση, γεγονὸς ποὺ ἔχει τροφοδοτήσει ὑποθέσεις γιὰ μυστικὲς συνεννοήσεις μὲ σκοπὸ τὴν ἀπομάκρυνση τῆς Ἰταλίας ἀπὸ τὸν Ἄξονα.
Ἐπίσης ἡ τοποθέτηση τοῦ Τσιάνο στὴν πρεσβεία τοῦ Βατικανοῦ, τὸ 1943, τοῦ προσέφερε ἐπιπλέον δυνατότητες γιὰ διακριτικὲς ἐπαφὲς μὲ κύκλους ποὺ ἐπιδίωκαν τὸν τερματισμὸ τοῦ πολέμου καὶ τὴν ἀνατροπὴ τοῦ Μουσολίνι. Παρότι δὲν ἔχει ἀποδειχθεῖ ὅτι ὁ Τσιάνο ἦταν πράκτορας τῆς βρετανικῆς MI6, τὰ διαθέσιμα διπλωματικὰ τεκμήρια δείχνουν ὅτι διατηροῦσε σχέσεις καὶ διαύλους πληροφόρησης μὲ τὴ Βρετανία, οἱ ὁποῖοι ἀποκτοῦσαν ὅλο καὶ μεγαλύτερη σημασία ὅσο ἡ Ἰταλία βυθιζόταν στὴ στρατιωτικὴ καὶ πολιτικὴ κρίση.
——————
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ.
- Galeazzo Ciano, Ciano's Diary, 1937–1943.
-Ciano, Galeazzo. Diary, 1937-1943 ,Επιμέλεια: Stanislao G. Pugliese, New York: Enigma Books, 2002. (Μία από τις ΠΛΗΡΕΣΤΕΡΕΣ σύγχρονες εκδόσεις σε έναν τόμο, που ενοποιεί τα δύο προηγούμενα μέρη με εκτεταμένες διορθώσεις και σημειώσεις)
- Gaetano Salvemini, μελέτες γιὰ τὴν ἰταλικὴ πολιτικὴ καὶ τὸν ρόλο τοῦ Τσιάνο.
-MacGregor Knox, Mussolini Unleashed, 1939–1941.
-Moseley, Ray. Mussolini's Shadow: The Double Life of Count G.Ciano, Yale University Press, 1999. (Η πιο έγκυρη αγγλόφωνη βιογραφία του Τσιάνο, η οποία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ανάλυση της αξιοπιστίας των ημερολογίων του).
_________________________________________________
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΤΟΥ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟΥ
ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΟΪΤΑΛΙΚΟ ΠΟΛΕΜΟ.
11 Αὐγούστου 1940
Ὁ Μουσολίνι ἐξακολουθεῖ νὰ μιλάει γιὰ τὸ ἑλληνικὸ ζήτημα. Κάλεσε τὸν Τζακομόνι καὶ τὸν Βισκόντι Πράσκα στὴ Ρώμη καὶ σκοπεύει νὰ συσκεφθεῖ μαζί τους. Μιλάει γιὰ μιὰ ξαφνικὴ ἐπίθεση ἐναντίον τῆς Ἑλλάδας πρὸς τὰ τέλη Σεπτεμβρίου. Ἂν τὸ ἔχει ἀποφασίσει αὐτό, πιστεύω ὅτι πρέπει νὰ κινηθεῖ γρήγορα· εἶναι ἐπικίνδυνο νὰ δώσουμε στοὺς Ἕλληνες χρόνο νὰ προετοιμαστούν.
12 Αὐγούστου 1940
Συνοδεύω τὸν Τζακομόνι καὶ τὸν Πράσκα στον Ντούτσε, ὁ ὁποῖος καθορίζει τὶς πολιτικὲς καὶ στρατιωτικὲς γραμμὲς γιὰ δράση κατὰ τῆς Ἑλλάδας. Ἐὰν ἡ Τσαμουριὰ καὶ ἡ Κέρκυρα παραδοθοῦν χωρὶς νὰ πέσει πλῆγμα, δὲν θὰ ζητήσουμε τίποτα περισσότερο. Ἐὰν, ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, προβληθεῖ ὁποιαδήποτε ἀντίσταση, θὰ φτάσουμε στὰ ἄκρα... γιὰ γενικοὺς στρατιωτικοὺς λόγους, ἡ δράση αὐτὴ θὰ πρέπει νὰ ἀναβληθεῖ μέχρι τὰ τέλη Σεπτεμβρίου.
15 Αὐγούστου 1940
Ἕνα ἑλληνικὸ σκάφος (σημ: ἡ «Ἔλλη») βυθίστηκε ἀπὸ ὑποβρύχιο ἄγνωστης ἐθνικότητας. Τὸ περιστατικό ἀπειλεῖ νὰ γίνει σοβαρό. Ὅσο γιὰ μένα, θεωρῶ ὅτι ἡ ἀκράτεια τοῦ Ντε Βέκι κρύβεται πίσω ἀπὸ αὐτό.
15 Ὀκτωβρίου 1940 (Ἡ Διάσκεψη στὸ Παλάτσο Βενέτσια)
Σύσκεψη μὲ τὸν Ντούτσε στὸ Παλάτσο Βενέτσια γιὰ νὰ συζητήσουμε τὴν ἑλληνικὴ ἐπιχείρηση. Ὁ Μουσολίνι καθορίζει τὶς λεπτομέρειες τῆς ἐπίθεσης. Ὁ Πράσκα προσφέρει διαβεβαιώσεις ὅτι ἡ ἐπιχείρηση ἔχει σχεδιαστεῖ ὅσο πιὸ τέλεια εἶναι «ἀνθρωπίνως δυνατό» καὶ ὑπόσχεται νὰ ἐξολοθρεύσει τὶς ἑλληνικὲς δυνάμεις στὴν Ἤπειρο. Ὁ Μουσολίνι πιστεύει ὅτι οἱ Ἕλληνες δὲν θὰ πολεμήσουν, ἂν καὶ ὁ Μπαντόλιο εἶναι πιὸ ἐπιφυλακτικός. Ἐγὼ ὑποστηρίζω ὅτι ὁ ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι ἀπαθὴς καὶ δὲν θὰ στηρίξει τὴν πλουτοκρατικὴ ἡγεσία του. Ἡ ἀπόφαση εἶναι πλέον ὁριστική· ἡ ἐπίθεση κλειδώνει γιὰ τὶς 28 Ὀκτωβρίου.
22 Ὀκτωβρίου 1940
Ἂν ἀφήσουμε στοὺς Ἕλληνες πολὺ χρόνο γιὰ νὰ ἀναλογιστοῦν καὶ νὰ ἀνασάνουν, θὰ ἔρθουν οἱ Ἄγγλοι, καὶ ἴσως οἱ Τοῦρκοι, καὶ ἡ κατάσταση θὰ τραβήξει σὲ μάκρος καὶ θὰ γίνει δύσκολη. Ἀρχίζω νὰ συντάσσω τὸ τελεσίγραφο ποὺ θὰ ἐγχειρίσει ὁ Γκράτσι στὸν Μεταξᾶ στὶς 2 ἡ ὥρα τὸ πρωὶ τῆς 28ης Ὀκτωβρίου. Φυσικά, εἶναι ἕνα ἔγγραφο ποὺ δὲν ἀφήνει κανένα περιθώριο διαφυγῆς στὴν Ἑλλάδα. Ἤ ἀποδέχεται τὴν κατοχὴ ἢ θὰ δεχθεῖ ἐπίθεση.
24 Ὀκτωβρίου 1940
Με τὸν Στρατηγὸ Πρίκολο ἐξετάζουμε τὸ σχέδιο τῆς ἀεροπορικῆς ἐπίθεσης στὴν Ἑλλάδα. Εἶναι καλό, ἐπειδὴ εἶναι ἐνεργητικὸ καὶ τολμηρό. Μὲ ἕνα σκληρὸ πλῆγμα στὴν ἀρχὴ θὰ εἶναι ἐφικτὸ νὰ ἐπιτευχθεῖ μιὰ πλήρης κατάρρευση μέσα σὲ λίγες ὧρες.
27 Ὀκτωβρίου 1940
Πολλὰ ἐπεισόδια στὴν Ἀλβανία. Ἡ δράση ἀναμένεται ἀπὸ στιγμὴ σὲ στιγμή. Κι ὅμως, οἱ τέσσερις διπλωμάτες –Γερμανός, Ἰάπωνας, Ἱσπανὸς καὶ Οὗγγρος– στοὺς ὁποίους παρέδωσα τὸ κείμενο τοῦ τελεσιγράφου πρὸς τὴν Ἑλλάδα, ἔμειναν μᾶλλον ἔκπληκτοι.
4 Νοεμβρίου 1940
Ὁ ἥλιος βγήκε ἐπιτέλους. Ἐλπίζουμε ὅτι αὐτὸ θὰ βοηθήσει τὶς ἐπιχειρήσεις μας, οἱ ὁποῖες ἔχουν ἐπιβραδυνθεῖ λόγω τῆς λάσπης καὶ τῶν κακῶν καιρικῶν συνθηκῶν... Ἡ ἑλληνικὴ ἀντίσταση εἶναι πιὸ σκληρὴ ἀπὸ ὅ,τι ὑπολογίζαμε.
6 Νοεμβρίου 1940
Ὁ Μουσολίνι εἶναι δυσαρεστημένος μὲ τὴν πορεία τῶν πραγμάτων στὴν Ἑλλάδα. Οἱ δυνάμεις μας ἔχουν κολλήσει καὶ ἡ πολιτικὴ προετοιμασία ἀποδείχθηκε ἀνύπαρκτη. Οἱ Ἕλληνες πολεμοῦν σὰν λιοντάρια.
20 Νοεμβρίου 1940
Ἡ κατάσταση στὴν Ἀλβανία γίνεται δραματική. Τὰ στρατεύματά μας ὑποχωροῦν πρὸ τοῦ ἐχθροῦ. Ὁ Μουσολίνι εἶναι συντετριμμένος... Ἡ ἀποτυχία στὴν Ἑλλάδα βαραίνει ὅλο τὸ καθεστώς.
