Οἱ τρεῖς τρόποι ὀρχήσεως στὸ ἀρχαῖο ἑλληνικὸ θέατρο: Ἐμμέλεια, Κόρδαξ καὶ Σίκιννις.

1\. Εἰσαγωγή: Ἡ σημασία τῆς ὀρχήσεως στὸ ἀρχαῖο θέατρο

Στὸ ἀρχαῖο ἑλληνικὸ θέατρο ἡ ὄρχηση δὲν ἦταν ἕνα ἀπλὸ διακοσμητικὸ στοιχεῖο τῆς παράστασης, ἀλλὰ ἀναπόσπαστο μέρος τῆς δραματικῆς σύνθεσης. Ὁ χορός, μέσα ἀπὸ τὴν κίνηση, τὸν ρυθμὸ καὶ τὴ σωματικὴ ἔκφραση, συμμετεῖχε ἐνεργὰ στὴν ἐξέλιξη τοῦ δράματος, σχολίαζε τὰ γεγονότα καὶ ἀπέδιδε τὸ συναισθηματικὸ περιεχόμενο τοῦ ἔργου.

Ἡ στενὴ σχέση μουσικῆς καὶ ὀρχήσεως ἀποτυπώνεται καὶ στὴν ἀρχαία θεωρητικὴ σκέψη. Ὁ Ἀθήναιος, στὸ ἔργο του Δειπνοσοφισταί (ΙΔ΄, 629e–631d), παραθέτει διάφορα εἴδη χορῶν καὶ ἀναφέρεται στὴν ἠθικὴ καὶ κινητικὴ διαφοροποίησή τους.

Ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον παρουσιάζει ἡ διάκριση τριῶν χορῶν ποὺ συνδέονται μὲ τὰ τρία βασικὰ δραματικὰ εἴδη. Ἡ διάκριση αὐτὴ διασώζεται καὶ στὸν Λουκιανό, στὸ Περὶ Ὀρχήσεως (§22), ὅπου γίνεται λόγος γιὰ τὴν ἐμμέλεια, τὸν κόρδακα καὶ τὴ σίκιννι.

Πρέπει, ὡστόσο, νὰ σημειωθεῖ ὅτι οἱ ἀρχαῖες περιγραφὲς δὲν μᾶς παραδίδουν πλήρη χορογραφικὰ πρότυπα. Συνεπῶς, ἡ σημερινὴ ἀνασύνθεση τῶν κινήσεων χρειάζεται προσοχὴ καὶ δὲν μπορεῖ νὰ θεωρηθεῖ ἀπόλυτα βέβαιη.

2\. Ἡ Ἐμμέλεια: Ὁ χορευτικὸς τρόπος τῆς τραγωδίας.

Ἡ ἐμμέλεια ἀποτελοῦσε τὸν χαρακτηριστικὸ χορευτικὸ τρόπο τῆς τραγωδίας. Ἡ ὀνομασία της συνδέεται μὲ τὴν ἔννοια τοῦ μέτρου, τῆς ἁρμονίας καὶ τῆς εὐρυθμίας.

Σύμφωνα μὲ τὴ μαρτυρία τοῦ Ἀθηναίου (Δειπνοσοφισταί, ΙΔ΄, 631d), ἡ ἐμμέλεια χαρακτηριζόταν ἀπὸ σοβαρότητα καὶ εὐπρέπεια. Ὁ συγγραφέας τὴν ἀντιπαραβάλλει μὲ τὸν κόρδακα, τὸν ὁποῖο θεωρεῖ ἀπρεπῆ χορό.

Ἀντίστοιχα, ὁ Λουκιανὸς (Περὶ Ὀρχήσεως, 22) παρουσιάζει τὴν ἐμμέλεια ὡς σοβαρὸ καὶ ἐπίσημο χορευτικὸ εἶδος.

Τὰ βασικὰ χαρακτηριστικά της μποροῦν νὰ συνοψιστοῦν στὰ ἑξῆς:

* Σοβαρότητα καὶ μεγαλοπρέπεια στὴ σωματικὴ ἔκφραση.

* Ἀρμονία καὶ συμμετρία στὶς κινήσεις.

* Ἔλεγχος τῶν χειρονομιῶν καὶ τῶν σωματικῶν στάσεων.

* Σύνδεση τῆς κινητικῆς ἔκφρασης μὲ τὸ δραματικὸ καὶ συναισθηματικὸ περιεχόμενο τῆς τραγωδίας.

Ἡ ἐμμέλεια ἐξυπηρετοῦσε τὴν ἔκφραση τῶν τραγικῶν συναισθημάτων, ὅπως τὸ πένθος, ἡ ἀγωνία, ἡ ἀξιοπρέπεια καὶ ἡ ἀνθρώπινη δοκιμασία. Ἡ κινητικὴ συμπεριφορὰ τοῦ χοροῦ ὄφειλε νὰ βρίσκεται σὲ συμφωνία μὲ τὸ ὑψηλὸ ἦθος τῆς τραγωδίας.

Σημαντικὴ μαρτυρία γιὰ τὴ σχέση τῆς ἐμμελείας μὲ τὴν τραγικὴ ὄρχηση προσφέρει καὶ ὁ Πλάτων (Νόμοι, Β΄, 816b), ὅπου ἡ ἐμμέλεια ἀναφέρεται στὸ πλαίσιο τῆς διάκρισης τῶν εἰδῶν τῆς ὀρχήσεως.

3\. Ὁ Κόρδαξ: Ὁ χορευτικὸς τρόπος τῆς κωμωδίας.

Ὁ κόρδαξ ἦταν ὁ χαρακτηριστικὸς χορευτικὸς τρόπος τῆς ἀρχαίας κωμωδίας. Ἀποτελοῦσε τὸ ἀντίθετο τῆς ἐμμελείας ὡς πρὸς τὸ ἦθος καὶ τὴν κινητικὴ ἔκφραση.

Σύμφωνα μὲ τὸν Ἀθήναιο (Δειπνοσοφισταί, ΙΔ΄, 630e–631d), ὁ κόρδαξ εἶχε παιγνιώδη καὶ εὐτράπελο χαρακτῆρα, ἐνῶ χαρακτηριζόταν καὶ ὡς ἀπρεπὴς χορός. Ἡ ἀναφορὰ αὐτὴ ἀντανακλᾷ τὴν ἐλευθερία τῆς κωμικῆς σωματικῆς ἔκφρασης.

Ὁ Λουκιανὸς (Περὶ Ὀρχήσεως, 22–23) συνδέει τὸν κόρδακα μὲ τὴ χαρούμενη καὶ ζωηρὴ κίνηση, ἡ ὁποία μποροῦσε νὰ περιλαμβάνει καὶ τολμηρὲς χειρονομίες.

Χαρακτηριστικὰ τοῦ κόρδακα ἦταν:

* Ἔντονες καὶ ζωηρὲς σωματικὲς κινήσεις.

* Παιγνιώδης καὶ εὐτράπελη κινητικὴ συμπεριφορά.

* Ἐλεύθερες χειρονομίες καὶ κωμικὲς στάσεις.

* Σωματικὴ ὑπερβολὴ καὶ γελοιοποίηση.

* Ἀποδέσμευση ἀπὸ τὴ σοβαρότητα καὶ τὴν αὐστηρότητα τῆς τραγικῆς ὀρχήσεως.

Ἡ κωμικὴ λειτουργία τοῦ κόρδακα ἦταν στενὰ συνδεδεμένη μὲ τὴ σάτιρα, τὴ γελοιοποίηση καὶ τὴν ἀνατροπὴ τῶν κοινωνικῶν συμβάσεων. Τὸ σῶμα τοῦ χορευτῆ γινόταν ὄργανο κωμικῆς ἔκφρασης καὶ ἐπικοινωνίας μὲ τοὺς θεατές.

Ἡ παρουσία τοῦ κόρδακα στὴν ἀρχαία κωμωδία τεκμηριώνεται καὶ ἀπὸ τὸν Ἀριστοφάνη. Στὶς Νεφέλες (στ. 540–555) γίνεται σχετικὴ ἀναφορά, γεγονὸς ποὺ δείχνει ὅτι ὁ χορὸς αὐτὸς ἦταν ἀναγνωρίσιμος στὸ κοινὸ τῆς ἐποχῆς.

4\. Ἡ Σίκιννις: Ὁ χορευτικὸς τρόπος τοῦ σατυρικοῦ δράματος

Ἡ σίκιννις ἦταν ὁ χαρακτηριστικὸς χορευτικὸς τρόπος τοῦ σατυρικοῦ δράματος. Ἐκτελεῖτο ἀπὸ τὸν χορὸ τῶν Σατύρων, οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦσαν βασικὰ πρόσωπα τοῦ συγκεκριμένου δραματικοῦ εἴδους.

Ἡ σίκιννις συνδύαζε τὸ κωμικὸ καὶ τὸ ζωηρὸ στοιχεῖο μὲ τὴν ἔντονη σωματικὴ ἔκφραση. Ὁ Λουκιανὸς (Περὶ Ὀρχήσεως, 22) ἀναφέρεται στὴ σίκιννι ὡς χορευτικὸ εἶδος τῶν Σατύρων, ἐνῶ ἡ μεταγενέστερη παράδοση τὴ συνδέει μὲ τὸν εὑρετή της, τὸν Σίκιννο.

Ἰδιαίτερα σημαντικὴ εἶναι ἡ μαρτυρία τοῦ λεξικοῦ Liddell–Scott–Jones (LSJ), τὸ ὁποῖο ὁρίζει τὴ σίκιννι ὡς χορὸ τῶν Σατύρων, χρησιμοποιούμενο στὸ σατυρικὸ δρᾶμα.

Τὰ βασικὰ χαρακτηριστικὰ τῆς σίκιννιδος ἦταν:

* Ζωηρὴ καὶ ἔντονη κινητικὴ ἔκφραση.

* Συνδυασμὸς σοβαρῶν καὶ γρήγορων κινήσεων.

* Παιγνιώδης χαρακτήρας.

* Σωματικὴ ἐλευθερία καὶ ἔντονη θεατρικότητα.

* Σύνδεση μὲ τὴ διονυσιακὴ παράδοση καὶ τὴ μορφὴ τῶν Σατύρων.

Τὸ σατυρικὸ δρᾶμα, ὡς δραματικὸ εἶδος, διατηροῦσε στοιχεῖα τῆς τραγικῆς δραματουργίας, ἀλλὰ τὰ συνδύαζε μὲ τὸ χιουμοριστικὸ καὶ διονυσιακὸ στοιχεῖο. Ἡ σίκιννις ἀντανακλοῦσε αὐτὴν ἀκριβῶς τὴ διπλὴ φύση τοῦ εἴδους.

Ἡ παρουσία τῶν Σατύρων στὴν ἀρχαία ἀγγειογραφία προσφέρει πρόσθετα εἰκονογραφικὰ δεδομένα γιὰ τὴ σωματικὴ ἔκφραση καὶ τὴ χορευτικὴ συμπεριφορά τους. Ὡστόσο, οἱ παραστάσεις αὐτὲς δὲν ἀποτελοῦν ἀπό μόνες τους ἀπόδειξη συγκεκριμένης χορογραφίας.

5\. Ἡ σημασία τῶν τριῶν χορῶν γιὰ τὴν ἱστορία τοῦ θεάτρου

Ἡ μελέτη τῆς ἐμμελείας, τοῦ κόρδακα καὶ τῆς σίκιννιδος ἀποκαλύπτει ὅτι ἡ ἀρχαία ἑλληνικὴ θεατρικὴ ὄρχηση διέθετε διαφοροποιημένη κινητικὴ γλῶσσα. Ὁ χορὸς δὲν περιοριζόταν στὴν ἐκτέλεση ρυθμικῶν κινήσεων, ἀλλὰ συμμετεῖχε στὴ διαμόρφωση τῆς δραματικῆς ταυτότητας κάθε εἴδους.

Ἡ ἐμμέλεια ἐξέφραζε τὸ τραγικὸ καὶ τὸ ὑψηλὸ ἦθος, ὁ κόρδαξ ἀνέδειχνε τὴν κωμικὴ καὶ σατιρικὴ διάσταση τῆς ἀνθρώπινης συμπεριφορᾶς, ἐνῶ ἡ σίκιννις ἐνσωμάτωνε τὴ διονυσιακὴ εὐθυμία καὶ τὴν ἄτακτη, παιγνιώδη φύση τῶν Σατύρων.

Ἀπὸ αὐτὴν τὴ σκοπιὰ, οἱ τρεῖς χορευτικοὶ τρόποι μποροῦν νὰ θεωρηθοῦν ὡς τρεῖς διαφορετικὲς μορφὲς σωματικῆς ἔκφρασης, οἱ ὁποῖες ὑπηρετοῦσαν τὴν αἰσθητικὴ καὶ δραματουργικὴ λειτουργία τοῦ ἀρχαίου θεάτρου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Α. Πρωτογενεῖς ἀρχαῖες πηγές

1\. Ἀθήναιος, Δειπνοσοφισταί, ΙΔ΄, 629e–631d.

[Athenaeus, Deipnosophistae, Book XIV – Perseus Digital Library](https://beta.perseus.tufts.edu/urn%3Acts%3AgreekLit%3Atlg0008.tlg001.perseus-eng2%3A14/?utm_source=chatgpt.com) · [Athenaeus, Book XIV – Attalus](https://www.attalus.org/old/athenaeus14b.html?utm_source=chatgpt.com)

2\. Λουκιανός, Περὶ Ὀρχήσεως, §§ 22–23, 26.

[Lucian, De Saltatione – Of Pantomime, Of Dancing](https://www.lucianofsamosata.info/wiki/doku.php?id=home%3Atexts_and_library%3Adialogues%3Aof-pantomime&utm_source=chatgpt.com)

3\. Πλάτων, Νόμοι, Β΄, 816b.

[Perseus Digital Library – Ancient Greek texts](https://atlas.perseus.tufts.edu/?utm_source=chatgpt.com).

4\. Ἀριστοφάνης, Νεφέλαι, στ. 540–555.

[LSJ – Κόρδαξ και αρχαίες παραπομπές](https://atlas.perseus.tufts.edu/dictionaries/entry/urn%3Acite2%3Ascaife-viewer%3Adictionaries.v1%3Alsj-n59079/?utm_source=chatgpt.com).

Β. Λεξικογραφικὲς καὶ σύγχρονες πηγές

5\. Liddell, H. G., Scott, R., & Jones, H. S. (1940). A Greek-English Lexicon. Oxford: Clarendon Press.