Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΜΕΤΑΞΥ ΓΝΩΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΠΟΚΡΥΦΩΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΩΝ.

Τὰ Γνωστικὰ καὶ τὰ Ἀπόκρυφα Εὐαγγέλια ἀποτελοῦν δύο σημαντικὲς κατηγορίες ἀρχαίων χριστιανικῶν κειμένων, ποὺ γράφτηκαν κυρίως κατὰ τοὺς πρώτους αἰῶνες τοῦ Χριστιανισμοῦ. Παρόλο ποὺ συχνὰ τὰ ὀνόματά τους χρησιμοποιούνται σὰν νὰ σημαίνουν τὸ ἴδιο πράγμα, στὴν πραγματικότητα ὑπάρχουν οὐσιαστικὲς διαφορὲς ἀνάμεσά τους.

Τὰ Γνωστικὰ Εὐαγγέλια συνδέονται μὲ τὰ γνωστικὰ ρεύματα τῆς ἀρχαιότητας, τὰ ὁποῖα ἔδιναν ἰδιαίτερη σημασία στὴ γνώση, ὄχι ὅμως στὴ συνηθισμένη ἀνθρώπινη γνώση, ἀλλὰ σὲ μία βαθύτερη, μυστικὴ καὶ πνευματικὴ γνώση, ποὺ ὑποτίθεται ὅτι μποροῦσε νὰ ὁδηγήσει τὸν ἄνθρωπο στὴ λύτρωση. Σύμφωνα μὲ ἀρκετὰ γνωστικὰ κείμενα, ὁ ἄνθρωπος φέρει μέσα του ἕνα θεϊκὸ στοιχεῖο, τὸ ὁποῖο παραμένει φυλακισμένο στὸν ὑλικὸ κόσμο καὶ χρειάζεται νὰ ξυπνήσει μέσα ἀπὸ τὴν ἀληθινὴ γνώση.

Σὲ αὐτὴ τὴν κατηγορία ἀνήκουν κείμενα ὅπως τό "Εὐαγγέλιο τοῦ Θωμᾶ", τό "Εὐαγγέλιο τοῦ Φιλίππου" , τό "Εὐαγγέλιο τῆς Ἀληθείας". Τὰ κείμενα αὐτὰ δὲν παρουσιάζουν πάντοτε τὴ ζωὴ καὶ τὴ διδασκαλία τοῦ Χριστοῦ μὲ τὸν τρόπο ποὺ τὶς γνωρίζουμε ἀπὸ τὰ τέσσερα κανονικὰ Εὐαγγέλια. Συχνὰ περιλαμβάνουν μυστικὲς διδασκαλίες, συμβολικὲς φράσεις καὶ διαλόγους, ποὺ ἀποδίδονται στὸν Ἰησοῦ καὶ ἀπευθύνονται σὲ ὅσους θεωροῦνται ἱκανοὶ νὰ κατανοήσουν τὸ βαθύτερο νόημά τους.

Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, τὰ Ἀπόκρυφα Εὐαγγέλια εἶναι μία εὐρύτερη κατηγορία χριστιανικῶν κειμένων, τὰ ὁποῖα δὲν συμπεριλήφθηκαν στὸν κανόνα τῆς Καινῆς Διαθήκης. Ὁ ὅρος «ἀπόκρυφα» δὲν σημαίνει ὅτι ὅλα αὐτὰ τὰ κείμενα περιέχουν μυστικὲς ἢ γνωστικὲς διδασκαλίες. Σημαίνει κυρίως ὅτι δὲν ἀναγνωρίστηκαν ὡς μέρος τῆς ἐπίσημης συλλογῆς τῶν βιβλίων τῆς Καινῆς Διαθήκης.

Πολλὰ Ἀπόκρυφα Εὐαγγέλια προσπαθοῦν νὰ συμπληρώσουν γεγονότα τῆς ζωῆς τοῦ Χριστοῦ γιὰ τὰ ὁποῖα τὰ κανονικὰ Εὐαγγέλια δὲν δίνουν λεπτομέρειες. Ἀναφέρονται, γιὰ παράδειγμα, στὴν παιδικὴ ἡλικία τοῦ Ἰησοῦ, στὴ ζωὴ τῆς Παναγίας, στὴ γέννηση τοῦ Χριστοῦ, στὰ γεγονότα ποὺ συνδέονται μὲ τὸ Πάθος καὶ στὶς ἐμφανίσεις Του μετὰ τὴν Ἀνάσταση. Χαρακτηριστικὰ παραδείγματα εἶναι τό "Πρωτευαγγέλιο τοῦ Ἰακώβου", τό "Εὐαγγέλιο τοῦ Ψευδο-Ματθαίου" καὶ τό "Εὐαγγέλιο τοῦ Πέτρου".

Ἡ βασικὴ διαφορὰ, λοιπόν, εἶναι ὅτι τὰ Γνωστικὰ Εὐαγγέλια χαρακτηρίζονται κυρίως ἀπὸ τὸν ιδιαίτερο θεολογικὸ καὶ φιλοσοφικὸ προσανατολισμό τους, ἐνῶ τὰ Ἀπόκρυφα Εὐαγγέλια ἀποτελοῦν μία εὐρύτερη κατηγορία ἐξωκανονικῶν κειμένων, μὲ διαφορετικὸ περιεχόμενο καὶ διαφορετικὲς θεολογικὲς ἀντιλήψεις, πού ὡς στόχο ἔχουν νὰ συμπληρὠσουν τὰ κενὰ τῆς κανονικῆς Καινῆς Διαθήκης. 

Ἀξίζει, ἐπίσης, νὰ σημειωθεῖ ὅτι ἡ Ἐκκλησία δὲν ἀναγνώρισε τὰ συγκεκριμένα κείμενα ὡς ἰσότιμα μὲ τὰ τέσσερα κανονικὰ Εὐαγγέλια, δηλαδὴ τοῦ Ματθαίου, τοῦ Μάρκου, τοῦ Λουκᾶ καὶ τοῦ Ἰωάννη. Ἡ ἀποδοχὴ ἢ ἡ ἀπόρριψή τους συνδέθηκε μὲ τὴν ἀποστολικὴ παράδοση, τὴν παλαιότητά τους καὶ τὴ χρήση τους στὴ ζωὴ τῶν πρώτων χριστιανικῶν κοινοτήτων.

Συμπερασματικά, τὰ Γνωστικὰ καὶ τὰ Ἀπόκρυφα Εὐαγγέλια ἀποτελοῦν σημαντικὲς μαρτυρίες γιὰ τὴν ποικιλία τῶν θρησκευτικῶν ἀντιλήψεων καὶ τῶν πνευματικῶν ἀναζητήσεων ποὺ ὑπῆρχαν στοὺς πρώτους αἰῶνες τοῦ Χριστιανισμοῦ. Ἡ μελέτη τους μᾶς βοηθᾶ νὰ κατανοήσουμε καλύτερα τὸ ἱστορικὸ περιβάλλον μέσα στὸ ὁποῖο διαμορφώθηκε ὁ ἀρχαῖος Χριστιανισμός, τὶς διαφορὲς τῶν διαφόρων θεολογικῶν ρευμάτων καὶ τοὺς λόγους γιὰ τοὺς ὁποίους ἡ Ἐκκλησία διατήρησε ὡς κανονικὰ τὰ τέσσερα Εὐαγγέλια τῆς Καινῆς Διαθήκης.

_________________

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Α. Βασικές επιστημονικές μελέτες για τα Απόκρυφα Ευαγγέλια

1\. Hennecke, Edgar – Schneemelcher, Wilhelm (επιμ.), New Testament Apocrypha, 2 τόμοι, Westminster John Knox Press, Louisville, 1991–1992.

2\. Elliott, J. K., The Apocryphal New Testament: A Collection of Apocryphal Christian Literature in an English Translation, Oxford University Press, Oxford, 1993.

3\. Ehrman, Bart D. – Pleše, Zlatko, The Apocryphal Gospels: Texts and Translations, Oxford University Press, Oxford, 2011.

4\. Foster, Paul, The Apocryphal Gospels: A Very Short Introduction, Oxford University Press, Oxford, 2009.

5\. Bockmuehl, Markus, Ancient Apocryphal Gospels, Westminster John Knox Press, Louisville, 2017.

Β. Ειδική βιβλιογραφία για τα Γνωστικά Ευαγγέλια

6\. Pagels, Elaine, The Gnostic Gospels, Vintage Books, New York, 1989.

7\. Layton, Bentley, The Gnostic Scriptures, SCM Press, London, 1987.

8\. Meyer, Marvin (επιμ.), The Nag Hammadi Scriptures: The International Edition, HarperOne, New York, 2007.

9\. King, Karen L., What Is Gnosticism?, Harvard University Press, Cambridge, 2003.

10\. Denzey Lewis, Nicola, Introduction to “Gnosticism”: Ancient Voices, Christian Worlds, Oxford University Press, Oxford, 2013.

11\. Williams, Michael Allen, Rethinking “Gnosticism”: An Argument for Dismantling a Dubious Category, Princeton University Press, Princeton, 1996.

 Γ. Για τη διαμόρφωση του κανόνα της Καινής Διαθήκης

12\. Ehrman, Bart D., Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew, Oxford University Press, Oxford, 2003.

13\. Metzger, Bruce M., The Canon of the New Testament: Its Origin, Development, and Significance, Clarendon Press, Oxford, 1987.

14\. Koester, Helmut, «Apocryphal and Canonical Gospels», Harvard Theological Review, τόμος 73, 1980, σσ. 105–130.