Φιλολογικὲς ἐκδόσεις ἀρχαίων Ἑλλήνων συγγραφέων: Κριτήρια ἀξιολόγησης.



Περίληψη
Ἡ ἐπιλογὴ τῆς κατάλληλης φιλολογικῆς ἔκδοσης ἀποτελεῖ θεμελιῶδες βῆμα γιὰ κάθε ἐρευνητικὴ ἢ μεταφραστικὴ ἐργασία πάνω στὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ γραμματεία. Τὸ παρὸν ἄρθρο παρουσιάζει τὰ βασικὰ μεθοδολογικὰ καὶ τεχνικὰ κριτήρια μὲ τὰ ὁποῖα ἀξιολογεῖται ἡ ἐπιστημονικὴ ἐγκυρότητα μιᾶς κριτικῆς ἔκδοσης (editio critica). Μέσα ἀπὸ συγκεκριμένα παραδείγματα τῆς ἐκδοτικῆς πρακτικῆς, ὁδηγὸ ἀνάγνωσης τοῦ κριτικοῦ ὑπομνήματος καὶ ἐκτενὴ βιβλιογραφικὴ τεκμηρίωση, ἀναλύονται ἡ ἱστορία τῆς παράδοσης, ἡ συγκρότηση τοῦ κριτικοῦ ὑπομνήματος καὶ ἡ φιλολογικὴ ὀξυδέρκεια τοῦ ἐκδότη.

1. Εἰσαγωγὴ
Τὰ κείμενα τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων συγγραφέων δὲν ἔφτασαν στὰ χέρια μας στὴν ἀρχική τους μορφή. Διασώθηκαν μέσω ἀντιγράφων ποὺ παρήχθησαν κατὰ τὴ διάρκεια αἰώνων, ὑφιστάμενα φθορές, ἀντιγραφικὰ λάθη καὶ συνειδητὲς ἐπεμβάσεις τῶν γραφέων (Maas, 1958, σ. 1–2· Reynolds & Wilson, 2013, σ. 211–242). Σκοπὸς μιᾶς ἐπιστημονικῆς φιλολογικῆς ἔκδοσης εἶναι ἡ ἀποκατάσταση τοῦ κειμένου ὅσο τὸ δυνατὸν πιὸ κοντὰ στὸ πρωτότυπο τοῦ συγγραφέα (West, 1973, σ. 7). Ἡ ἀξιολόγηση αὐτῶν τῶν ἐκδόσεων ἀπαιτεῖ συστηματικὸ ἔλεγχο συγκεκριμένων παραμέτρων.
2. Ἡ Εἰσαγωγὴ τῆς Ἔκδοσης (Praefatio)
Ἡ εἰσαγωγὴ ἀποτελεῖ τὴν ταυτότητα τῆς ἔκδοσης καὶ πρέπει νὰ παρέχει πλήρη διαφάνεια γιὰ τὴ μέθοδο ποὺ ἀκολουθήθηκε (West, 1973, σ. 63–65).
  • Ἱστορία τοῦ κειμένου: Ὁ ἐκδότης ὀφείλει νὰ περιγράφει μὲ σαφήνεια τὴν ἄμεση παράδοση (πάπυροι, μεσαιωνικὰ χειρόγραφα) καὶ τὴν ἔμμεση παράδοση (παραθέματα σὲ μεταγενέστερους συγγραφεῖς, ἀρχαῖα σχόλια, μεταφράσεις) (Pasquali, 1952, σ. 185–245). Γιὰ παράδειγμα, στὶς ἐκδόσεις τοῦ Μενάνδρου, οἱ πάπυροι τῆς Ὀξυρρύγχου καὶ ὁ Κώδικας Bodmer ἀποτελοῦν τὴν κύρια πηγή, ἐνῶ γιὰ τὸν Πλάτωνα ἡ ἔμμεση παράδοση στὸν Εὐσέβιο ἢ τὸν Στοβαῖο διορθώνει συχνὰ τὰ μεσαιωνικὰ χειρόγραφα (Dodds, 1959, σ. 58–62).
  • Στέμμα χειρογράφων (Stemma codicum): Στὶς περιπτώσεις ποὺ ἐφαρμόζεται ἡ γενεαλογικὴ μέθοδος τοῦ Karl Lachmann, ἡ εἰσαγωγὴ περιλαμβάνει τὸ στέμμα, τὸ ὁποῖο ἀποδεικνύει τὴ συγγένεια τῶν κωδίκων μέσω κοινῶν συνδετικῶν σφαλμάτων (Maas, 1958, σ. 42–49· Timpanaro, 2005, σ. 45–57). Ἕνα κλασικὸ παράδειγμα ἀποτελεῖ ἡ παράδοση τοῦ Θουκυδίδη, ὅπου τὰ ἑπτὰ βασικὰ χειρόγραφα ἀνάγονται σὲ δύο κύριες οἰκογένειες (Alberti, 1972, σ. ix–cxlii).
  • Ἐκδοτικὲς ἀρχές: Πρέπει νὰ δηλώνονται ρητὰ οἱ κανόνες ὀρθογραφίας, στίξης καὶ χρήσης τῶν κριτικῶν σημείων (West, 1973, σ. 65–72).
3. Ἡ Ποιότητα τοῦ Κριτικοῦ Ὑπομνήματος (Apparatus Criticus)
Τὸ κριτικὸ ὑπόμνημα βρίσκεται στὸ κάτω μέρος κάθε σελίδας καὶ ἀποτελεῖ τὸ ἐργαστήριο τοῦ ἐκδότη (Tarrant, 2016, σ. 124–142).
  • Σαφήνεια καὶ ἀκρίβεια: Τὸ ὑπόμνημα πρέπει νὰ καταγράφει μὲ ἀπόλυτη ἀκρίβεια τὶς διαφορετικὲς γραφὲς (variae lectiones) τῶν χειρογράφων καὶ τὶς εἰκασίες τῶν φιλολόγων (West, 1973, σ. 86–94) γιὰ κατεστραμμένα τμήματα τῶν χειρογράφων.
  • Οἰκονομία πληροφορίας: Ἕνα καλὸ ὑπόμνημα ἀποφεύγει τὴν ἄσκοπη συσσώρευση ἀσήμαντων ἰωτακισμῶν (π.χ. σύγχυση ι, η, υ, ει, οι) τῶν βυζαντινῶν ἀντιγραφέων, ἐστιάζοντας στὶς γραφὲς ποὺ ἐπηρεάζουν τὸ νόημα ἢ τὸ μέτρο (Maas, 1958, σ. 22–23).
  • Διάκριση ὑπομνημάτων: Οἱ κορυφαῖες ἐκδόσεις διαχωρίζουν τὸ κριτικὸ ὑπόμνημα ἀπὸ τὸ ὑπόμνημα τῶν μαρτυριῶν (apparatus testimoniorum), ὅπως συμβαίνει στὴν ἔκδοση τῆς Ἰλιάδας ἀπὸ τὸν Martin West (West, 1998, σ. v–xxxvii).
4. Πρακτικὸ Παράδειγμα Ἀνάγνωσης Κριτικοῦ Ὑπομνήματος
Γιὰ νὰ κατανοήσουμε πῶς λειτουργεῖ στὴν πράξη ἡ ἀξιολόγηση, ἂς ἐξετάσουμε ἕνα πραγματικὸ χωρίο ἀπὸ τὸν Οἰδίποδα Τύραννο τοῦ Σοφοκλῆ (στ. 33–34) (Lloyd-Jones & Wilson, 1990, σ. 121). Ὁ ἱερέας τοῦ Δία ἀπευθύνεται στὸν Οἰδίποδα:
Κείμενο ἔκδοσης (Lloyd-Jones & Wilson, OCT, 1990):
«ἀνδρῶν δὲ πρῶτον ἔν τε συμφοραῖς βίου / κρίνοντες ἔν τε δαιμόνων συναλλαγαῖς.»
Κριτικὸ Ὑπόμνημα (στὸ κάτω μέρος τῆς σελίδας):
33 συμφοραῖς codd. : ξυμφοραῖς L || 34 συναλλαγαῖς codd. : ξυναλλαγαῖς A : συναλλαγῇ Stob.
Πῶς ἀναλύεται αὐτὴ ἡ καταχώριση:
  • Στὸν στίχο 33: Ὁ ἐκδότης ἐπέλεξε τὴ γραφὴ συμφοραῖς, ποὺ βρίσκεται στὴν πλειονότητα τῶν χειρογράφων (codd.). Ὡστόσο, μᾶς ἐνημερώνει ὅτι ὁ σημαντικὸς Λαυρεντιανὸς κώδικας (L) παραδίδει τὸν ἀρχαιότερο ἀττικὸ τύπο ξυμφοραῖς (Dawe, 1973, σ. 34–40).
  • Στὸν στίχο 34: Ἡ πλειονότητα τῶν χειρογράφων ἔχει συναλλαγαῖς, ἐνῶ ὁ Παρισινὸς κώδικας (A) ἔχει ξυναλλαγαῖς. Ἐπιπλέον, τὸ ὑπόμνημα καταγράφει τὴν ἔμμεση παράδοση: ὁ Στοβαῖος (Stob.), στὸ ἀνθολόγιό του, παραθέτει τὸν στίχο στὸν ἑνικὸ ἀριθμὸ (συναλλαγῇ). Ὁ ἐκδότης ἀπορρίπτει τὴν ἐκδοχὴ τοῦ Στοβαίου ὡς μνημονικὸ σφάλμα παράθεσης καὶ προκρίνει τὸν πληθυντικὸ τῶν χειρογράφων, ὁ ὁποῖος εἶναι πιὸ ἰσχυρὸς νοηματικά (Lloyd-Jones & Wilson, 1990b, σ. 82).
5. Ἡ Ἀποκατάσταση τοῦ Κειμένου (Constitutio Textus)
Ἡ ἐκδοτικὴ πρακτικὴ κινεῖται ἀνάμεσα σὲ δύο ἄκρα, τὰ ὁποῖα ὁ ἀξιολογητὴς καλεῖται νὰ σταθμίσει (Reynolds & Wilson, 2013, σ. 234–240· Tarrant, 2016, σ. 65–84).
  • Συντηρητισμὸς ἔναντι παρεμβατισμοῦ: Ὁ ἐκδότης πρέπει νὰ σέβεται τὴ χειρόγραφη παράδοση ὅταν αὐτὴ βγάζει νόημα, ἀποφεύγοντας τὶς αὐθαίρετες διορθώσεις. Ἀντίθετα, ὅταν τὸ παραδεδομένο κείμενο εἶναι ἀθεράπευτα φθαρμένο, ὀφείλει νὰ τοποθετήσει τὸν σταυρὸ τῆς φθορᾶς (†, crux desperationis) (West, 1973, σ. 53–59). Χαρακτηριστικὸ παράδειγμα παρεμβατισμοῦ καὶ συχνῆς χρήσης τοῦ σταυροῦ τῆς φθορᾶς εἶναι ἡ ἔκδοση τοῦ Αἰσχύλου ἀπὸ τὸν Denys Page (Page, 1972), σὲ ἀντίθεση μὲ τὴν πιὸ συντηρητικὴ προσέγγιση τοῦ Gilbert Murray (Murray, 1955).
  • Γλωσσικὴ καὶ ὕφους γνώση: Οἱ ἐπιλογὲς τοῦ ἐκδότη πρέπει νὰ βασίζονται στὴ βαθιὰ γνώση τῆς διαλέκτου καὶ τῆς μετρικῆς. Γιὰ παράδειγμα, στὴν ἔκδοση τῆς Σαπφοῦς ἢ τοῦ Ἀλκαίου ἀπὸ τὴν Eva-Maria Voigt (Voigt, 1971), ἡ ἀποκατάσταση τῆς αἰολικῆς διαλέκτου καὶ τῆς βαρυτονίας ἀποτελεῖ ἀπαραίτητο κριτήριο ποιότητας.
6. Συγκριτικὸς Πίνακας Κύριων Ἐκδοτικῶν Σειρῶν
Οἱ διεθνεῖς ἐκδοτικὲς σειρὲς διαθέτουν διαφορετικὰ χαρακτηριστικά, τὰ ὁποῖα ἐπηρεάζουν τὴ χρήση τους.
Ἐκδοτικὴ Σειρὰ Ἐπιστημονικὸ Κύρος Κριτικὸ Ὑπόμνημα Συνοδευτικὸ Ὑλικὸ
Bibliotheca Teubneriana Ἐξαιρετικὰ ὑψηλὸ (πρότυπο ἀναφορᾶς) Πλῆρες καὶ ἐξαιρετικὰ λεπτομερὲς Λατινικὴ (ἢ ἀγγλικὴ/γερμανικὴ) εἰσαγωγή, χωρὶς μετάφραση
Oxford Classical Texts (OCT) Ἐξαιρετικὰ ὑψηλὸ (πρότυπο ἀναφορᾶς) Ἐπιλεκτικὸ καὶ περιεκτικὸ Λατινικὴ (ἢ ἀγγλικὴ) εἰσαγωγή, χωρὶς μετάφραση
Collection Budé (Les Belles Lettres) Ὑψηλὸ Ἀναλυτικὸ Γαλλικὴ εἰσαγωγή, μετάφραση καὶ σημειώσεις
Loeb Classical Library Μέτριο πρὸς ὑψηλὸ (κυρίως χρηστικὸ) Ἐλάχιστο ἢ ἀνύπαρκτο Ἀγγλικὴ εἰσαγωγή, μετάφραση καὶ βασικὰ σχόλια
7. Τεχνικὰ καὶ Ἐποπτικὰ Βοηθήματα
Μία ἄρτια φιλολογικὴ ἔκδοση ὁλοκληρώνεται μὲ τὰ βοηθητικὰ εὑρετήρια στὸ τέλος τοῦ τόμου (West, 1973, σ. 95–98). Ἡ ὕπαρξη ἀναλυτικῶν πινάκων κυρίων ὀνομάτων (index nominum), χωρίων (index locorum) καὶ σπάνιων λέξεων (index verborum) διευκολύνει σημαντικὰ τὴν ἐπιστημονικὴ ἔρευνα καὶ ἀποδεικνύει τὴν ἐπιμέλεια τοῦ ἐκδότη.
8. Συμπεράσματα
Ἡ ἀξιολόγηση μιᾶς φιλολογικῆς ἔκδοσης ἀρχαίου κειμένου δὲν βασίζεται ἁπλῶς στὴ φήμη τοῦ ἐκδοτικοῦ οἴκου, ἀλλὰ στὴν ἐσωτερικὴ συνοχὴ τῆς μεθόδου της (Tarrant, 2016, σ. 143–150). Ἡ πληρότητα τῆς εἰσαγωγῆς, ἡ ἀκρίβεια τοῦ κριτικοῦ ὑπομνήματος καὶ ἡ νηφάλια στάση ἀπέναντι στὴ χειρόγραφη παράδοση συνιστοῦν τὰ ἀσφαλέστερα ἐχέγγυα γιὰ τὴν ἐπιστημονικὴ ἀξιοπιστία ἑνὸς ἔργου.

Παράρτημα: Βασικὲς Συντομογραφίες καὶ Σύμβολα τοῦ Κριτικοῦ Ὑπομνήματος
Γιὰ τὴν ὀρθὴ ἀνάγνωση καὶ ἀξιολόγηση τοῦ κριτικοῦ ὑπομνήματος, ὁ ἐρευνητὴς ὀφείλει νὰ γνωρίζει τὴ διεθνῆ λατινικὴ ὁρολογία καὶ τὰ κριτικὰ σημεῖα (West, 1973, σ. 80–85· Κουμανούδης, 1972):
  • add. (addidit): Προσέθεσε (λέξη ἢ φράση ποὺ λείπει ἀπὸ ἄλλα χειρόγραφα).
  • cod. / codd. (codex / codices): Ὁ κώδικας / οἱ κώδικες (τὰ χειρόγραφα).
  • coni. (coniecit): Εἴκασε (πρότεινε διόρθωση χωρὶς στήριξη σὲ χειρόγραφο).
  • corr. (correxit): Διόρθωσε (εἴτε ἕνας μεταγενέστερος διορθωτὴς τοῦ χειρογράφου εἴτε ἕνας φιλόλογος).
  • del. (delevit): Διέγραψε (θεώρησε τὴ λέξη νόθα προσθήκη καὶ τὴν ἀφαίρεσε).
  • fort. (fortasse): Ἴσως (δηλώνει μία πιθανὴ ἀλλὰ ὄχι βέβαιη πρόταση).
  • lac. (lacuna): Χάσμα (κενὸ στὸ χειρόγραφο λόγῳ φθορᾶς).
  • om. (omisit): Παρέλειψε (ὁ ἀντιγραφέας παρέλειψε τὴ λέξη).
  • schol. (scholium): Τὸ ἀρχαῖο σχόλιο στὸ περιθώριο τοῦ χειρογράφου.
  • secl. (seclusit): Ἀπέκλεισε (ἔβαλε τὴ λέξη σὲ ἀγκύλες ὡς ὕποπτη).
  • v.l. (varia lectio): Διαφορετικὴ γραφή.
  • [ ... ] (Ὀρθογώνιες ἀγκύλες): Δηλώνουν λέξεις ποὺ ὁ ἐκδότης θεωρεῖ νόθες (ἐμβόλιμες) καὶ προτείνει τὴ διαγραφή τους.
  • < ... > (Ὀξυκόρυφες ἀγκύλες): Δηλώνουν λέξεις ποὺ λείπουν ἀπὸ τὰ χειρόγραφα καὶ προστέθηκαν ἀπὸ τὸν ἐκδότη γιὰ νὰ ἀποκατασταθεῖ τὸ νόημα.
  • † ... † (Σταυρὸς τῆς φθορᾶς / Crux desperationis): Περικλείει φθαρμένο κείμενο γιὰ τὸ ὁποῖο δὲν ὑπάρχει ἀκόμη πειστικὴ διόρθωση.

Βιβλιογραφία
Α. Θεωρητικὰ καὶ Μεθοδολογικὰ Ἐγχειρίδια Κριτικῆς τοῦ Κειμένου
  • Κουμανούδης, Σ. Α. (1972). Λεξικὸν Λατινοελληνικόν. Ἀθήνα: Ἐκδόσεις Γρηγόρη.
  • Maas, P. (1958). Textual Criticism (μτφρ. B. Flower). Oxford: Clarendon Press.
  • Pasquali, G. (1952). Storia della tradizione e critica del testo (2η ἔκδ.). Firenze: Le Monnier.
  • Reynolds, L. D., & Wilson, N. G. (2013). Scribes and Scholars: A Guide to the Transmission of Greek and Latin Literature (4η ἔκδ.). Oxford: Oxford University Press. [Ἑλληνικὴ μετάφραση: Ἀντιγραφεῖς καὶ Φιλόλογοι: Τὸ ἱστορικὸ τῆς παράδοσης τῶν κλασικῶν κειμένων (μτφρ. Ν. Μ. Παναγιωτάκης). Ἀθήνα: Μορφωτικὸ Ἵδρυμα Ἐθνικῆς Τραπέζης (ΜΙΕΤ), 1989].
  • Tarrant, R. (2016). Texts, Editors, and Readers: Methods and Problems in Latin Textual Criticism. Cambridge: Cambridge University Press.
  • Timpanaro, S. (2005). The Genesis of Lachmann's Method (μτφρ. G. W. Most). Chicago: University of Chicago Press.
  • West, M. L. (1973). Textual Criticism and Editorial Technique Applicable to Greek and Latin Texts. Stuttgart: Teubner. [Ἑλληνικὴ μετάφραση: Κριτικὴ τοῦ κειμένου καὶ τεχνικὴ τῶν ἐκδόσεων (μτφρ. Α. Στεφανῆς). Ἀθήνα: Μορφωτικὸ Ἵδρυμα Ἐθνικῆς Τραπέζης (ΜΙΕΤ), 1989].
Β. Κριτικὲς Ἐκδόσεις καὶ Φιλολογικὰ Ὑπομνήματα (Πηγὲς Παραδειγμάτων)
  • Alberti, J. B. (ἐπιμ.) (1972). Thucydidis Historiae (Τόμ. 1). Roma: Typis Publicae Officinae Polygraphicae.
  • Dawe, R. D. (1973). Studies on the Text of Sophocles (Τόμ. 1). Leiden: Brill.
  • Dodds, E. R. (ἐπιμ.) (1959). Plato: Gorgias. A Revised Text with Introduction and Commentary. Oxford: Clarendon Press.
  • Fraenkel, E. (ἐπιμ.) (1950). Aeschylus: Agamemnon (Τόμ. 2: Commentary on 1–1055). Oxford: Clarendon Press.
  • Lloyd-Jones, H., & Wilson, N. G. (ἐπιμ.) (1990). Sophoclis Fabulae. Oxford: Clarendon Press (Oxford Classical Texts).
  • Lloyd-Jones, H., & Wilson, N. G. (1990b). Sophoclea: Studies on the Text of Sophocles. Oxford: Clarendon Press.
  • Murray, G. (ἐπιμ.) (1955). Aeschyli Septem Quae Supersunt Tragoediae (2η ἔκδ.). Oxford: Clarendon Press (Oxford Classical Texts).
  • Page, D. L. (ἐπιμ.) (1972). Aeschyli Septem Quae Supersunt Tragoedias. Oxford: Clarendon Press (Oxford Classical Texts).
  • Voigt, E.-M. (ἐπιμ.) (1971). Sappho et Alcaeus: Fragmenta. Amsterdam: Athenaeum–Polak & Van Gennep.
  • West, M. L. (ἐπιμ.) (1998). Homeri Ilias (Τόμ. 1: Rhapsodiae I–XII). Stuttgart & Leipzig: Teubner.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

1974: Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΛΗΘΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΔΟΣΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ & ΤΗΝ ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΣΗ.

ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ (Διαμαντῆς Κούτουλας)

Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΛΗΘΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ 21η ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1967