ΤΙ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΕΙ Ο ΑΚΡΩΤΗΡΙΑΣΜΟΣ ΤΩΝ ΕΡΜΩΝ ΚΑΙ Η ΠΑΡΩΔΙΑ ΤΩΝ ΕΛΕΥΣΙΝΙΩΝ ΜΥΣΤΗΡΙΩΝ (415πΧ).
Περίληψη
Τὸ καλοκαίρι τοῦ 415 π.Χ., λίγο πρὶν ἀπὸ τὴν ἀναχώρηση τῆς μεγάλης ἀθηναϊκῆς ἐκστρατείας στὴ Σικελία*, ἡ Ἀθήνα συγκλονίστηκε ἀπὸ δύο θρησκευτικὰ σκάνδαλα: τὸν μαζικὸ ἀκρωτηριασμὸ τῶν Ἑρμῶν καὶ τὴν καταγγελία ὅτι ὁρισμένοι πολῖτες εἶχαν διακωμωδήσει κατ’ οἶκον τὰ Ἐλευσίνια Μυστήρια. Οἱ δύο ὑποθέσεις συνδέθηκαν γρήγορα στὴν πολιτικὴ καὶ δικαστικὴ συνείδηση τῶν Ἀθηναίων, ἂν καὶ οἱ σύγχρονες ἔρευνες ἔχουν ἐπισημάνει ὅτι πιθανὸν νὰ ἐπρόκειτο γιὰ δύο διαφορετικὰ γεγονότα, ποὺ προέρχονταν ἀπὸ διαφορετικοὺς κύκλους.
Κεντρικὸ πρόσωπο τῆς κρίσης ὑπῆρξε ὁ Ἀνδοκίδης. Ἡ δική του μεταγενέστερη ἀφήγηση, ὁ Θουκυδίδης, ὁ Πλούταρχος καὶ ἡ ἀνώνυμη κατηγορία κατὰ τοῦ Ἀνδοκίδη προσφέρουν ἀλληλοσυγκρουόμενες μαρτυρίες. Ἡ σύγχρονη ἔρευνα δὲν θεωρεῖ πλέον ἀσφαλὲς ὅτι ὁ Ἀνδοκίδης ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς δράστες τοῦ ἀκρωτηριασμοῦ τῶν Ἑρμῶν. Ἀντιθέτως, ἔχει προταθεῖ ὅτι ἡ δική του ἐμπλοκὴ μπορεῖ νὰ σχετιζόταν κυρίως μὲ τὰ Μυστήρια καὶ μὲ τὴν μεταγενέστερη καταγγελία ὅσων γνώριζε γιὰ τὴν ὑπόθεση τῶν Ἑρμῶν.
Ἡ ἀπουσία ἀνεξάρτητης καὶ πλήρους μαρτυρίας σημαίνει ὅτι δὲν μποροῦμε νὰ ἀνασυστήσουμε μὲ βεβαιότητα τὸν κύκλο τῶν πραγματικῶν δραστῶν. Ἡ πιὸ συνετὴ ἱστορικὴ προσέγγιση εἶναι νὰ διακρίνουμε ἀνάμεσα σὲ ὅσα γνωρίζουμε μὲ σχετικὴ βεβαιότητα καὶ σὲ ὅσα παραμένουν ὑποθέσεις.
1. Ἡ Ἀθήνα πρὶν ἀπὸ τὴν κρίση
Τὸ 415 π.Χ. ἡ Ἀθήνα βρισκόταν στὴν τελικὴ φάση τῆς προετοιμασίας γιὰ τὴν Σικελικὴ ἐκστρατεία. Ἡ ἀποστολὴ τοῦ στόλου ἀποτελοῦσε μία ἀπὸ τὶς μεγαλύτερες στρατιωτικὲς ἐπιχειρήσεις ποὺ εἶχε ἀναλάβει ἡ πόλη.
Στρατηγοὶ εἶχαν ἐκλεγεῖ ὁ Νικίας, ὁ Ἀλκιβιάδης καὶ ὁ Λάμαχος. Ὁ Ἀλκιβιάδης, ἤδη ἐξαιρετικὰ ἀμφιλεγόμενη προσωπικότητα, βρισκόταν στὸ κέντρο τῆς πολιτικῆς ζωῆς τῆς πόλεως.
Μέσα σὲ αὐτὸ τὸ κλῖμα συνέβη τὸ πρῶτο γεγονὸς ποὺ θὰ προκαλοῦσε τὴν κρίση.
2. Ὁ ἀκρωτηριασμὸς τῶν Ἑρμῶν
Σὲ μία νύχτα, λίγο πρὶν ξεκινήσει ἡ ἐκστρατεία, οἱ περισσότερες Ἑρμαϊκὲς στῆλες τῆς Ἀθήνας βρέθηκαν βαριὰ κατεστραμμένες. Οἱ στῆλες αὐτές (Ἑρμαῖ) ἦταν τετράγωνες λίθινες στήλες, συνήθως μὲ κεφαλὴ τοῦ Ἑρμοῦ καὶ γεννητικὰ σύμβολα (φαλλούς) ἀποτροπαϊκοῦ χαρακτῆρα. Βρίσκονταν σὲ δημόσιους καὶ ἰδιωτικοὺς χώρους καὶ εἶχαν προστατευτικὴ καὶ θρησκευτικὴ λειτουργία.
Ὁ Θουκυδίδης περιγράφει ὅτι οἱ Ἀθηναῖοι ἀντιλήφθηκαν τὸ γεγονὸς ὡς ἐξαιρετικὰ σοβαρό. Προκηρύχθηκαν ἀμοιβὲς γιὰ ὅποιον θὰ παρείχε πληροφορίες καὶ προσφέρθηκε ἀσυλία σὲ ὅποιον γνώριζε ὁποιαδήποτε ἄλλη πράξη ἀσεβείας.
Ἡ ἀντίδραση αὐτὴ δείχνει ὅτι τὸ γεγονὸς δὲν ἐρμηνεύθηκε ὡς ἁπλὸς βανδαλισμός. Ἡ πόλη φοβήθηκε ὅτι μπορεῖ νὰ ὑπῆρχε πολιτικὴ συνωμοσία ὀλιγαρχικῶν ποὺ ἀπέβλεπε σὲ ματαίωση τῆς Σικελικῆς Ἐκστρατείας.
Ὁ Θουκυδίδης μάλιστα ἀναφέρει ὅτι οἱ Ἀθηναῖοι φοβήθηκαν μήπως ἡ πράξη ἦταν μέρος σχεδίου γιὰ τὴν ἀνατροπὴ τῆς δημοκρατίας.
Αὐτὸ ὅμως εἶναι σημαντικό: τὸ γεγονὸς ὅτι οἱ Ἀθηναῖοι πίστεψαν ὅτι ὑπῆρχε πολιτικὴ συνωμοσία δὲν ἀποδεικνύει ὅτι πράγματι ὑπῆρχε τέτοια συνωμοσία.
3. Ἡ δεύτερη ὑπόθεση: τὰ Ἐλευσίνια Μυστήρια
Καθὼς ἡ ἔρευνα γιὰ τὶς Ἑρμαϊκὲς Στῆλες προχωροῦσε, ἐμφανίστηκαν πληροφορίες γιὰ διαφορετικὲς πράξεις ἀσεβείας.
Μερικοὶ πληροφοριοδότες κατήγγειλαν ὅτι ὁρισμένοι νέοι εἶχαν προηγουμένως καταστρέψει ἄλλα ἀγάλματα, πιθανῶς σὲ κατάσταση μέθης, καὶ ὅτι σὲ ἰδιωτικὰ σπίτια εἶχαν γίνει παρωδίες τῶν Ἐλευσινίων Μυστηρίων. Ὁ Θουκυδίδης εἶναι σαφὴς ὅτι αὐτὲς οἱ πληροφορίες δὲν ἀφοροῦσαν ἀρχικὰ στὸν ἀκρωτηριασμὸ τῶν Ἑρμῶν.
Ἐδῶ βρίσκεται ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικώτερα προβλήματα τῆς ὑπόθεσης.
Ἡ ἔρευνα ἄρχισε γιὰ τὶς Ἑρμαϊκὲς Στῆλες, ἀλλὰ σύντομα ἔφθασε στὰ Μυστήρια.
Καὶ τότε οἱ δύο ὑποθέσεις ἄρχισαν νὰ θεωροῦνται ὡς μία.
4. Ὁ Ἀλκιβιάδης στὸ κέντρο
Οἱ κατηγορίες γιὰ τὰ Μυστήρια ἔφθασαν νὰ συνδεθοῦν μὲ τὸν Ἀλκιβιάδη.
Οἱ πολιτικοὶ ἐχθροί του ὑποστήριξαν ὅτι οἱ δύο ὑποθέσεις —ἡ βεβήλωση τῶν Μυστηρίων καὶ ὁ ἀκρωτηριασμὸς τῶν Ἑρμῶν— ἀποτελοῦσαν τμήματα ἑνὸς κοινοῦ σχεδίου γιὰ τὴν ἀνατροπὴ τῆς δημοκρατίας. Ὁ Θουκυδίδης ἀποδίδει μάλιστα σημαντικὸ μέρος αὐτῆς τῆς ἐρμηνείας στοὺς πολιτικοὺς ἀντιπάλους τοῦ Ἀλκιβιάδη.
Ὁ Ἀλκιβιάδης ζήτησε νὰ δικαστεῖ ἀμέσως, πρὶν ἀναχωρήσει ὁ στόλος. Ἐπεσήμανε ὅτι ἦταν παράλογο νὰ ἡγεῖται μιᾶς τεράστιας στρατιωτικῆς ἐκστρατείας ἐνῶ ἐκκρεμοῦσε τόσο σοβαρὴ κατηγορία ἐναντίον του.
Τὸ αἴτημά του δὲν ἔγινε δεκτὸ καὶ ἀναχώρησε γιὰ τὴ Σικελία.
5. Ἡ ἔρευνα συνεχίζεται
Μετὰ τὴν ἀναχώρηση τοῦ στόλου, ἡ ἔρευνα συνεχίστηκε μὲ μεγαλύτερη ἔνταση.
Ἐμφανίστηκαν νέοι πληροφοριοδότες. Μερικὲς μαρτυρίες ἦταν ἀντιφατικές καὶ ἄλλες ἀργότερα ἀποδείχθηκαν ἀναξιόπιστες.
Ἰδιαίτερα χαρακτηριστικὴ εἶναι ἡ περίπτωση τοῦ Διοκλείδη, ὁ ὁποῖος παρουσίασε μία λεπτομερῆ ἱστορία γιὰ μία μεγάλη συνωμοτικὴ συγκέντρωση όλιγαρχικῶν στὸ θέατρο τοῦ Διονύσου μιὰ νύχτα μὲ πανσέληνο.
Ἡ μαρτυρία του ὅμως τελικὰ κατέρρευσε, διότι τὴν νύχτα ποὺ ὑποτίθεται ὅτι εἶδε τοὺς συνωμότες ,δέν εἶχε πανσέληνο..
Ἡ ὑπόθεση εἶχε πλέον μετατραπεῖ σὲ μαζικὴ κρίση ἐμπιστοσύνης.
6. Ὁ Ἀνδοκίδης
Μέσα σὲ αὐτὸ τὸ χάος βρέθηκε ὁ Ἀνδοκίδης.
Ὁ Ἀνδοκίδης ἦταν ἀριστοκρατικῆς καταγωγῆς καὶ εἶχε οἰκογενειακοὺς καὶ κοινωνικοὺς δεσμοὺς μὲ πρόσωπα ποὺ συνδέονταν μὲ τὴν ὑπόθεση.
Στὸν λόγο του "Περὶ τῶν Μυστηρίων", ποὺ ἐκφώνησε 15 χρόνια ἀργότερα, παρουσιάζει τὸν ἑαυτό του ὡς ἄνθρωπο ποὺ γνώριζε τοὺς πραγματικοὺς δράστες καὶ τελικὰ τὰ ἀποκάλυψε γιὰ νὰ σώσει τὸν ἑαυτό του. Ἐπρόκειτο γιὰ τὴν παρέα του, μιὰ παρέα μεθυσμένων νέων, οἱ ὁποῖοι ὑπὸ τὴν ἀρχηγία τοῦ Εύφίλητου, μετὰ ἀπὸ γλέντι ἀκρωτηρίασαν τὶς Ἑρμαϊκὲς Στῆλες χάριν παιδιᾶς καὶ χωρὶς ἰδιαίτερες πολιτικὲς σκοπιμότητες.
Ἐδῶ ὅμως πρέπει νὰ εἴμαστε ἰδιαίτερα προσεκτικοί.
Ὁ λόγος τοῦ Ἀνδοκίδη εἶναι ἀπολογητικός. Δὲν εἶναι μία οὐδέτερη ἱστορικὴ ἀφήγηση. Ὁ ὁμιλητὴς προσπαθεῖ νὰ πείσει τοὺς δικαστές, περίπου δεκαπέντε χρόνια μετὰ τὰ γεγονότα, ὅτι δὲν ἦταν ἀσεβής καὶ ὅτι ἡ μεταχείρισή του ὑπῆρξε ἄδικη.
Ἐπομένως, κάθε στοιχεῖο τῆς ἀφήγησής του χρειάζεται ἔλεγχο.
7. Ἦταν ὁ Ἀνδοκίδης ἕνας ἀπὸ τοὺς ἀκρωτηριαστὲς τῶν Ἑρμῶν;
Ἐδῶ ἡ σύγχρονη ἔρευνα δὲν προσφέρει ὁμόφωνη ἀπάντηση.
Μία παλαιότερη καὶ ἁπλούστερη ἀνάγνωση θεωροῦσε ὅτι ὁ Ἀνδοκίδης συμμετεῖχε στὸν ἀκρωτηριασμὸ καὶ ἀργότερα κατέδωσε τοὺς συνεργούς του.
Ὅμως ὁ D. M. MacDowell πρότεινε μία διαφορετικὴ ἀνασύνθεση: ὅτι ὁ Ἀνδοκίδης δὲν ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς δράστες τῶν Ἑρμῶν, ἀλλὰ εἶχε ἐμπλακεῖ στὴν παρωδία τῶν Μυστηρίων. Κατὰ τὴν ὑπόθεση αὐτή, ὁ Ἀνδοκίδης ἀποκάλυψε πρῶτα ὅσα γνώριζε γιὰ τὴν ὑπόθεση τῶν Ἑρμῶν, ἀλλὰ ἡ ἀπελευθέρωσή του συνδέθηκε τελικὰ μὲ τὴν ὁμολογία γιὰ τὰ Μυστήρια. Ἡ ὑπόθεση αὐτὴ ἔχει συζητηθεῖ σοβαρὰ στὴν ἐπιστημονικὴ βιβλιογραφία, χωρὶς ὅμως νὰ ἔχει καταστεῖ βέβαιη.
Ἡ σημασία αὐτῆς τῆς ἐρμηνείας εἶναι μεγάλη:
ὁ Ἀνδοκίδης μπορεῖ νὰ ἦταν μάρτυρας καὶ καταδότης τῆς ὑπόθεσης τῶν Ἑρμῶν, χωρὶς νὰ ἦταν ὁ ἴδιος δράστης.
8. Δύο ὑποθέσεις ἢ μία;
Μία ἀπὸ τὶς σημαντικώτερες τάσεις τῆς νεώτερης ἔρευνας εἶναι ἡ ἀποσύνδεση τῶν δύο γεγονότων.
Ὁ William Furley, στὴ μελέτη του γιὰ τὸν Ἀνδοκίδη καὶ τὶς Ἑρμαϊκὲς Στῆλες ἐξέτασε συστηματικὰ τὶς διαθέσιμες πηγές καὶ ὑποστήριξε ὅτι ὁ ἀκρωτηριασμὸς τῶν Ἑρμῶν καὶ ἡ βεβήλωση τῶν Μυστηρίων μποροῦν νὰ ἦταν ἔργο δύο διαφορετικῶν ὁμάδων, μὲ διαφορετικοὺς σκοπούς. Ἡ σχετικὴ βιβλιογραφία θεωρεῖ τὴν ὑπόθεση αὐτὴ σημαντικὴ ἀκριβῶς ἐπειδὴ ἀμφισβητεῖ τὴν αὐτονόητη ἑνότητα τῶν δύο σκανδάλων.
Ἡ διάκριση αὐτὴ εἶναι ἱστορικὰ σημαντική.
Ἂν ἦταν δύο διαφορετικὲς ὑποθέσεις, τότε ἡ ἀθηναϊκὴ ἀντίδραση δημιούργησε ἕνα εὐρύτερο σχῆμα συνωμοσίας, μέσα στὸ ὁποῖο διαφορετικὰ γεγονότα καὶ διαφορετικοὶ ἄνθρωποι συνδέθηκαν μεταξύ τους.
9. Τὸ πρόβλημα τῶν πηγῶν
Ἡ δυσκολία γιὰ τὸν σύγχρονο ἱστορικὸ εἶναι ὅτι οἱ πηγὲς δὲν μᾶς παραδίδουν μία ἐνιαία καὶ συνεκτικὴ δικογραφία.
Θουκυδίδης
Εἶναι ἡ σημαντικώτερη σχεδὸν σύγχρονη ἀφήγηση. Περιγράφει τὸν πανικὸ τῶν Ἀθηναίων, τὴν ἔρευνα, τὴν σύνδεση τῶν δύο ὑποθέσεων καὶ τὴν πολιτικὴ ἐμπλοκὴ τοῦ Ἀλκιβιάδη.
Ἀνδοκίδης
Ἡ μαρτυρία του εἶναι πολὺτιμη, ἐπειδὴ προέρχεται ἀπὸ ἄνθρωπο ποὺ βρέθηκε στὸ κέντρο τῆς κρίσης. Ὅμως γράφει ἀπολογητικά καὶ ἀποβλέπει στὴν ἀθώωσή του.
Πλούταρχος
Γράφει πολὺ ἀργότερα καὶ χρησιμοποιεῖ παλαιότερες πηγές, ποὺ δὲν μποροῦμε πάντοτε νὰ ἐλέγξουμε.
Λυσίας 6
Ἡ Κατὰ Ἀνδοκίδου εἶναι ἰδιαίτερα χρήσιμη ἐπειδὴ ἀντιπροσωπεύει τὴν ἀντίθετη πλευρὰ. Ὅμως καὶ αὐτὴ εἶναι δικανικὸς λόγος καὶ ἄρα ἔχει ρητορικὸ σκοπό. Ἡ γνησιότητα καὶ ἡ ακριβὴς χρονολόγηση τοῦ κειμένου ἔχουν ἐπίσης συζητηθεῖ.
10. Τί μποροῦμε λοιπὸν νὰ θεωρήσουμε ὡς σχεδὸν βέβαιο;
Μποροῦμε νὰ ξεχωρίσουμε τέσσερα ἐπίπεδα βεβαιότητας.
Πρῶτον: Οἱ Ἑρμαϊκὲς Στῆλες πράγματι ἀκρωτηριάστηκαν μαζικὰ σὲ μία νύχτα τὸ 415 π.Χ. λίγο πρὶν τὸν ἀπόπλου τοῦ ἀθηναϊκοῦ στόλου γιὰ τὴν Σικελικὴ Ἐκστρατεία. Ἡ μαρτυρία τοῦ Θουκυδίδη ἐνισχύεται καὶ ἀπὸ τὴν ἐν γένει ἀρχαιολογικὴ καὶ φιλολογικὴ τεκμηρίωση τοῦ γεγονότος.
Δεύτερον: Ὑπῆρξαν πράξεις βεβήλωσης ἢ παρωδίας τῶν Ἐλευσινίων Μυστηρίων, σὲ γλέντια γνωστῶν Ἀθηναίων.
Τρίτον: Ἡ Ἀθήνα συνέδεσε πολιτικὰ τὰ δύο γεγονότα καὶ ἔφθασε νὰ τὰ ἐξετάζει ὡς πιθανὰ μέρη μιᾶς μεγαλύτερης πολιτικῆς συνωμοσίας.
Τέταρτον: Ὁ Ἀνδοκίδης εἶχε πραγματικὴ γνώση προσώπων καὶ γεγονότων ποὺ συνδέονταν μὲ τὴν κρίση καὶ ἔπαιξε ρόλο στὴν ἀποκάλυψη πληροφοριῶν. Τὸ ἀκριβὲς ὅμως μέγεθος τῆς προσωπικῆς του ἐνοχῆς παραμένει ἀβέβαιο.
11. Τὸ πιθανώτερο ἱστορικὸ σενάριο
Ἂν ἐπιχειρήσουμε νὰ συνθέσουμε τὰ δεδομένα χωρὶς νὰ ξεπεράσουμε ὅσα πραγματικὰ μᾶς ἐπιτρέπουν οἱ πηγές, μποροῦμε νὰ φανταστοῦμε τὴν ἀκολουθία ὡς ἑξῆς:
Ἄνοιξη–καλοκαίρι 415 π.Χ.
Ἡ Ἀθήνα ἑτοιμάζεται γιὰ τὴ Σικελικὴ ἐκστρατεία.
Λίγο πρὶν ἀπὸ τὴν ἀναχώρηση:
Οἱ Ἑρμαϊκὲς Στῆλες ἀκρωτηριάζονται.
Ἀμέσως μετά:
Ἡ Πόλη φοβᾶται πολιτικὴ συνωμοσία καὶ ἀναζητεῖ πληροφορίες.
Κατὰ τὴν ἔρευνα:
Ἐμφανίζονται καταγγελίες γιὰ παλαιότερες πράξεις ἀσεβείας καὶ γιὰ παρωδίες τῶν Μυστηρίων.
Ἡ ὑπόθεση διογκώνεται:
Οἱ δύο πράξεις συνδέονται καὶ ὁ Ἀλκιβιάδης μπαίνει στὸ κέντρο τῆς κατηγορίας.
Μετὰ τὴν ἀναχώρηση τοῦ στόλου:
Νέοι πληροφοριοδότες ἐμφανίζονται. Ὁρισμένες μαρτυρίες ἀποδεικνύονται ἀναξιόπιστες.
Ὁ Ἀνδοκίδης ἐμπλέκεται:
Καταλήγει κρατούμενος καὶ δίνει πληροφορίες γιὰ πρόσωπα ποὺ γνωρίζει.
Ἡ ἀθηναϊκὴ ἔρευνα καταλήγει σὲ διώξεις:
Ὁρισμένοι κατηγορούμενοι καταδικάζονται, ἐνῶ ὁ Ἀλκιβιάδης καταδικάζεται ἐρήμην.
Ὁ Ἀλκιβιάδης ἀποστατεῖ:
Ἀντὶ νὰ ἐπιστρέψει στὴν Ἀθήνα γιὰ δίκη, καταφεύγει τελικὰ στὴ Σπάρτη.
Συμπέρασμα
Ἡ ὑπόθεση τῶν Ἑρμῶν εἶναι μία ἀπὸ ἐκεῖνες τὶς περιπτώσεις ὅπου ἡ ἀρχαία ἱστορία δὲν μᾶς ἐπιτρέπει νὰ μετατρέψουμε τὴν παράδοση σὲ βεβαιότητα.
Τὸ ὅτι οἱ Ἑρμαϊκὲς Στῆλες ἀκρωτηριάστηκαν εἶναι βέβαιο. Τὸ ὅτι ὑπῆρξαν πράξεις βεβήλωσης τῶν Μυστηρίων εἶναι ἐπίσης σχεδὸν βέβαιο. Τὸ ὅτι οἱ δύο ὑποθέσεις συνδέθηκαν στὴν ἀθηναϊκὴ ἔρευνα εἶναι σαφές.
Ἐκεῖ ποὺ ἀρχίζει ἡ ἀβεβαιότητα εἶναι στὸ ποιοὶ ἦταν οἱ πραγματικοὶ δράστες καὶ ἂν ὑπῆρχε ἕνα ἐνιαῖο πολιτικὸ σχέδιο.
Ἰδιαίτερα γιὰ τὸν Ἀνδοκίδη, ἡ παλαιότερη εὔκολη εἰκόνα —ὅτι ἦταν ἁπλῶς «ἕνας ἀπὸ τοὺς ἀκρωτηριαστὲς τῶν Ἑρμῶν ποὺ πρόδωσε τοὺς συνεργούς του»— δὲν εἶναι πλέον ἀρκετὴ γιὰ νὰ περιγράψει τὸ πρόβλημα. Ἡ ἐπιστημονικὴ συζήτηση ἔχει δείξει ὅτι μποροῦμε νὰ ἐρμηνεύσουμε τὴν ἐμπλοκὴ του καὶ διαφορετικά, ἐνῶ ἡ ἴδια ἡ σχέση μεταξὺ Ἑρμῶν καὶ Μυστηρίων παραμένει ἀνοιχτὴ σὲ συζήτηση.
Ἡ ἱστορικὴ ἐργασία, λοιπόν, δὲν εἶναι νὰ διαλέξουμε ἀπὸ τὶς ἀρχαῖες ἀφηγήσεις αὐτὴ ποὺ φαίνεται πιὸ συναρπαστική. Εἶναι νὰ ρωτήσουμε γιὰ κάθε λεπτομέρεια: ποιὸς τὸ λέει, πότε τὸ λέει, γιὰ ποιὸ σκοπὸ τὸ λέει καὶ πόσο ἀνεξάρτητη εἶναι ἡ μαρτυρία του.
Ἀκριβῶς αὐτὴ ἡ διάκριση ἐξηγεῖ γιατί, παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι ἔχουμε περισσότερες πηγὲς γιὰ τὴν κρίση τοῦ 415 π.Χ. ἀπὸ ὅ,τι γιὰ πολλὰ ἄλλα γεγονότα τῆς κλασικῆς Ἀθήνας, δὲν γνωρίζουμε μὲ βεβαιότητα τὴν πλήρη ἀλήθεια τῆς ὑπόθεσης.
Ἐπιμύθιο.
Φαίνεται εἶχαν γίνει τῆς μόδας τὴν ἐποχὴ ἐκείνη ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΣΟΦΙΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ, οἱ ἱεροσυλίες τῆς ἁθηναϊκῆς νεολαίας μετὰ ἀπὸ γλέντια καθὼς καὶ ἡ διακωμὼδηση τῶν ΙΕΡΩΤΕΡΩΝ τελετῶν τῆς ἀρχαίας θρησκείας, στὰ σπίτια τῶν πλουσίων.. Ὄλα αύτὰ ἀποτελοῦν ἀπόδειξη ὅτι ἤδη 400 χρόνια πρὶν τὴ γέννηση τοῦ Χριστοῦ εἲχε ἀρχίσει ἡ κατὰρρευση τῆς ἀρχαίας θρησκείας στὶς ψυχὲς τῶν μορφωμένων ἀνθρώπων τῆς ἀρχαίας Ἀθήνας, ἑξαιτίας τῆς ἀνάπτυξης τῆς Ἐπιστήμης καὶ τῆς Σοφιστικῆς.
Βασικὴ βιβλιογραφία
- Θουκυδίδης, Ἱστορίαι VI.27–29.
- Ἀνδοκίδης, Περὶ τῶν Μυστηρίων.
- [Λυσίας], Κατὰ Ἀνδοκίδου VI.
- Πλούταρχος, Βίος Ἀλκιβιάδου, 18–22.
- D. M. MacDowell, Andocides: On the Mysteries, 1962.
- J. L. Marr, “Andocides' Part in the Mysteries and Hermae Affairs 415 B.C.”, The Classical Quarterly 21 (1971), 326–338.
- William D. Furley, Andokides and the Herms: A Study of Crisis in Fifth-Century Athenian Religion, 1996.
