Τὸ Συνοπτικὸ Πρόβλημα καὶ ἡ Πηγὴ τῶν Λογίων (Q).

1\. Εἰσαγωγή: Τὸ Συνοπτικὸ Πρόβλημα καὶ ἡ γένεσις τῶν Εὐαγγελίων.

Μὲ τὸν ὅρο «Συνοπτικὸ Πρόβλημα» χαρακτηρίζεται, ἤδη ἀπὸ τὸν 19ο αἰῶνα, τὸ σύνθετο φιλολογικὸ καὶ ἱστορικὸ ζήτημα ποὺ δημιουργεῖ ἡ συγκριτικὴ μελέτη τῶν τριῶν πρώτων κανονικῶν Εὐαγγελίων, δηλαδὴ τοῦ «Κατὰ Μᾶρκον» (Μκ), τοῦ «Κατὰ Ματθαῖον» (Μτ) καὶ τοῦ «Κατὰ Λουκᾶν» (Λκ).

Τὰ συγκεκριμένα Εὐαγγέλια ὀνομάζονται «Συνοπτικά», ἐπειδὴ παρουσιάζουν ἐκτεταμένες ὁμοιότητες ὡς πρὸς τὴ διάταξη τῆς ὕλης, τὴν ἐπιλογὴ τῶν περιστατικῶν ἀπὸ τὴ δημόσια δράση τοῦ Ἰησοῦ, τὴν ἀφηγηματικὴ ἀκολουθία καὶ, κυρίως, τὴ λεκτικὴ διατύπωση πολλῶν ἐπιμέρους περικοπῶν.

Ἡ συγκριτικὴ παράθεσή τους ἐπιτρέπει στὸν ἐρευνητὴ νὰ παρατηρήσει ταυτόχρονα τὶς κοινὲς ἀφηγήσεις, τὶς παράλληλες διατυπώσεις καὶ τὶς διαφοροποιήσεις τους.

Τὸ πρόβλημα, ὡστόσο, δὲν περιορίζεται στὴ διαπίστωση τῶν ὁμοιοτήτων. Ἡ ἐπιστημονικὴ δυσκολία βρίσκεται στὸ γεγονὸς ὅτι οἱ ὁμοιότητες συνυπάρχουν μὲ σημαντικὲς ἀποκλίσεις, παραλείψεις, προσθῆκες, διαφορετικὲς ἀφηγηματικὲς διατάξεις καὶ, σὲ ὁρισμένες περιπτώσεις, κραυγαλέες ΑΝΤΙΦΑΣΕΙΣ (π.χ. βλ. γενεαλογίες Ἰησοῦ).

Ἑπομένως, τὸ βασικὸ ἐρώτημα εἶναι τὸ ἑξῆς:

Πῶς εἶναι δυνατόν τρεῖς διαφορετικοὶ συγγραφεῖς νὰ παρουσιάζουν τόσο μεγάλες λεκτικὲς καὶ ἀφηγηματικὲς ὁμοιότητες, ἐνῶ ταυτόχρονα διατηροῦν τόσο σημαντικὲς διαφοροποιήσεις ὡς πρὸς τὸ περιεχόμενο καὶ τὴ θεολογικὴ παρουσίαση τῶν γεγονότων;

Τὸ ἐρώτημα αὐτὸ ὁδήγησε στὴ διατύπωση διαφορετικῶν θεωριῶν γιὰ τὶς σχέσεις τῶν τριῶν Εὐαγγελίων.

2\. Οἱ κυριώτερες θεωρίες γιὰ τὴν ἐπίλυση τοῦ Συνοπτικοῦ Προβλήματος

2.1. Ἡ Ὑπόθεσις τοῦ Πρωτευαγγελίου

Σύμφωνα μὲ τὴν ὑπόθεση τοῦ Πρωτευαγγελίου, τὰ τρία Συνοπτικὰ Εὐαγγέλια προέρχονται ἀπὸ ἕνα ἀρχικὸ κείμενο, τὸ ὁποῖο εἶχε συνταχθεῖ πιθανῶς στὴν ἑβραϊκὴ ἢ ἀραμαϊκὴ γλῶσσα καὶ ἀποτέλεσε τὴν κοινὴ γραπτὴ πηγὴ τῶν μεταγενεστέρων εὐαγγελικῶν συγγραφέων.

Ἡ θεωρία αὐτὴ ἐπιχειρεῖ νὰ ἐξηγήσει τὶς κοινὲς ἀφηγηματικὲς καὶ λεκτικὲς διατυπώσεις μέσῳ τῆς ὑπάρξεως ἑνὸς ἀρχικοῦ κειμένου, ἀπὸ τὸ ὁποῖο προέκυψαν οἱ τρεῖς μεταγενέστερες εὐαγγελικὲς ἐκδοχές.

Παρουσιάζει, ὡστόσο, σημαντικὲς δυσκολίες. Κυρίως, δὲν ἐξηγεῖ ἱκανοποιητικὰ τὸ σύνολο τῶν διαφοροποιήσεων, τῶν παραλείψεων καὶ τῶν διαφορετικῶν συντακτικῶν καὶ ἀφηγηματικῶν ἐπιλογῶν τῶν τριῶν Εὐαγγελίων.

Ἐπιπλέον, ἡ ὕπαρξη ἑνὸς τέτοιου ἑνιαίου ἀρχικοῦ κειμένου δὲν διαθέτει ἄμεση χειρόγραφη τεκμηρίωση.

2.2. Ἡ Ὑπόθεσις τῶν Προφορικῶν Παραδόσεων

Μία δεύτερη προσέγγιση θεωρεῖ ὅτι τὰ Εὐαγγέλια ἀποτελοῦν τὸ τελικὸ προϊόν μιᾶς μακρόχρονης διαδικασίας συλλογῆς, διατηρήσεως καὶ ἐπεξεργασίας ἐπιμέρους προφορικῶν παραδόσεων.

Σύμφωνα μὲ τὴν ἀντίληψη αὐτή, οἱ πρῶτες χριστιανικὲς κοινότητες διατηροῦσαν στὴ μνήμη τους λόγια, παραβολές, θεραπευτικὰ περιστατικὰ καὶ ἀφηγήσεις ἀπὸ τὴ δράση τοῦ Ἰησοῦ. Οἱ παραδόσεις αὐτὲς μεταδίδονταν προφορικὰ καὶ σταδιακὰ ἀποκτοῦσαν περισσότερο σταθερὲς μορφές, μέχρι τὴν τελικὴ καταγραφή τους στὰ Εὐαγγέλια.

Ἡ συγκεκριμένη θεωρία ἔχει ἰδιαίτερη σημασία, ἐπειδὴ ἀναγνωρίζει τὸν καθοριστικὸ ρόλο τῆς προφορικῆς παραδόσεως στὴ διαμόρφωση τῶν πρώιμων χριστιανικῶν κειμένων.

Δυσκολεύεται, ὡστόσο, νὰ ἐξηγήσει ἀπὸ μόνη της τὶς ἐκτεταμένες λεκτικὲς συμφωνίες μεταξύ Ματθαίου καὶ Λουκᾶ, ἰδίως ὅταν οἱ κοινὲς διατυπώσεις τους συμπίπτουν ἀκόμη καὶ σὲ ἐπίπεδο λέξεων.

Αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅτι ἡ προφορικὴ παράδοση ἀποκλείεται. Ἀντίθετα, μπορεῖ νὰ θεωρηθεῖ συμπληρωματικὸ στοιχεῖο τῆς ἱστορίας τῶν εὐαγγελικῶν παραδόσεων, χωρὶς ὅμως νὰ ἐπαρκεῖ ὡς μοναδικὴ ἐξήγηση τῆς συνοπτικῆς συγγενείας.

2.3. Ἡ Ὑπόθεσις τῆς Ἀλληλεξαρτήσεως: Ἡ Θεωρία Farrer

Μία τρίτη σημαντικὴ θεωρία εἶναι ἡ λεγόμενη Ὑπόθεσις Farrer, ἡ ὁποία συνδέεται κυρίως μὲ τὸν Βρετανὸ θεολόγο Austin Farrer καὶ τὴ μελέτη του «On Dispensing with Q».

Σύμφωνα μὲ τὴ θεωρία αὐτή, ὁ Μᾶρκος ἀποτελεῖ τὸ ἀρχαιότερο Εὐαγγέλιο, ὁ Ματθαῖος χρησιμοποιεῖ τὸν Μᾶρκο ὡς πηγὴ καὶ ὁ Λουκᾶς χρησιμοποιεῖ τόσο τὸν Μᾶρκο ὅσο καὶ τὸν Ματθαῖο.

Ἑπομένως, δὲν χρειάζεται νὰ ὑποτεθεῖ ἡ ὕπαρξη μιᾶς πρόσθετης γραπτῆς πηγῆς Q γιὰ νὰ ἐρμηνευθοῦν οἱ κοινὲς περικοπὲς Ματθαίου καὶ Λουκᾶ.

Ἡ θεωρία αὐτὴ παρουσιάζει ἕνα σημαντικὸ πλεονέκτημα: προσφέρει μία ἑνιαία ἐξήγηση γιὰ τὴν προέλευση τοῦ κοινοῦ ὑλικοῦ, χωρὶς νὰ προϋποθέτει τὴν ὕπαρξη ἑνὸς χαμένου κειμένου.

Παράλληλα, ἐπιτρέπει νὰ ἐρμηνευθοῦν οἱ διαφορὲς Ματθαίου καὶ Λουκᾶ ὡς ἀποτέλεσμα τῆς ἐπιλεκτικῆς χρήσεως καὶ ἐπεξεργασίας τοῦ προγενεστέρου εὐαγγελικοῦ ὑλικοῦ.

Ὡστόσο, ἡ συγκεκριμένη θεωρία ἀπαιτεῖ νὰ ἐξηγηθεῖ μὲ ποιὸν τρόπο ὁ Λουκᾶς χρησιμοποίησε τὸν Ματθαῖο, διατηρῶντας ταυτόχρονα τόσο διαφορετικὲς ἀφηγηματικὲς ἐπιλογὲς καὶ διατάξεις.

Ἰδιαίτερη δυσκολία παρουσιάζουν οἱ περιπτώσεις ὅπου ὁ Λουκᾶς φαίνεται νὰ παραθέτει κοινὰ λόγια μὲ τὸν Ματθαῖο σὲ διαφορετικὸ ἀφηγηματικὸ πλαίσιο.

(Austin Farrer, «On Dispensing with Q», στὸ Dennis E. Nineham (ἐπιμ.), Studies in the Gospels: Essays in Memory of R. H. Lightfoot, Oxford, 1955, σσ. 55–88).

2.4. Ἡ Ὑπόθεσις τῶν Δύο Πηγῶν καὶ ἡ Πηγὴ τῶν Λογίων (Q)

Ἡ σημαντικώτερη καὶ ἱστορικὰ εὐρύτερα ἀποδεκτὴ προσέγγιση στὴν παραδοσιακὴ συνοπτικὴ ἔρευνα εἶναι ἡ λεγόμενη Ὑπόθεσις τῶν Δύο Πηγῶν.

Ἡ θεωρία αὐτὴ συνδέεται μὲ τὴν ἀνάπτυξη τῆς γερμανικῆς βιβλικῆς κριτικῆς τοῦ 19ου αἰῶνος καὶ ἰδιαιτέρως μὲ τὴ συμβολὴ τοῦ Heinrich Julius Holtzmann, στὸ ἔργο του Die synoptischen Evangelien, ihr Ursprung und geschichtlicher Charakter (1863).

Σύμφωνα μὲ τὴ θεωρία αὐτή, ἡ λογοτεχνικὴ σχέσις τῶν τριῶν Συνοπτικῶν Εὐαγγελίων ἐξηγεῖται κυρίως μέσω δύο γραπτῶν πηγῶν:

* Τὸ Κατὰ Μᾶρκον Εὐαγγέλιο, τὸ ὁποῖο θεωρεῖται τὸ ἀρχαιότερο ἀπὸ τὰ τρία καὶ χρησιμοποιήθηκε ἀπὸ τὸν Ματθαῖο καὶ τὸν Λουκᾶ.

* Μία δεύτερη, ὑποθετική, γραπτὴ πηγή, γνωστὴ ὡς Πηγὴ τῶν Λογίων (Q), τὴν ὁποία χρησιμοποίησαν ἀνεξάρτητα ὁ Ματθαῖος καὶ ὁ Λουκᾶς.

Τὸ γράμμα Q προέρχεται ἀπὸ τὴ γερμανικὴ λέξη Quelle, ἡ ὁποία σημαίνει «πηγή».

Σύμφωνα μὲ τὸ συγκεκριμένο μοντέλο, τόσο ὁ Ματθαῖος ὅσο καὶ ὁ Λουκᾶς χρησιμοποίησαν, ἐκτὸς ἀπὸ τὸ ὑλικὸ τοῦ Μάρκου, μία κοινὴ συλλογὴ λόγων καὶ διδασκαλιῶν τοῦ Ἰησοῦ, ἡ ὁποία σήμερα δὲν σώζεται ὡς αὐτοτελὲς χειρόγραφο.

Ἡ ὕπαρξή της συνάγεται ἀπὸ τὴν ἐξέταση τοῦ κοινοῦ ὑλικοῦ ποὺ συναντᾶται στὰ δύο Εὐαγγέλια, ἀλλὰ ἀπουσιάζει ἀπὸ τὸ Κατὰ Μᾶρκον.

Τὸ ὑλικὸ αὐτὸ ὀνομάζεται συχνὰ «Διπλὴ Παράδοση» (Double Tradition).

Ἡ συγκεκριμένη ὑπόθεση ἀποτελεῖ τὸ βασικὸ θεωρητικὸ πλαίσιο γιὰ τὴ διερεύνηση τῆς πιθανῆς ὑπάρξεως μιᾶς πρώιμης γραπτῆς συλλογῆς τῶν λόγων τοῦ Ἰησοῦ.

3\. Ἡ φιλολογικὴ φυσιογνωμία τῆς Πηγῆς Q

3.1. Τὰ βασικὰ τεκμήρια τῆς ὑπάρξεως μιᾶς γραπτῆς πηγῆς

Ἡ ὑπόθεσις τῆς Πηγῆς Q στηρίζεται σὲ συγκεκριμένες φιλολογικὲς παρατηρήσεις, οἱ ὁποῖες προκύπτουν ἀπὸ τὴ συγκριτικὴ μελέτη τῶν Εὐαγγελίων τοῦ Ματθαίου καὶ τοῦ Λουκᾶ.

Τὰ κυριώτερα ἐπιχειρήματα ποὺ προβάλλονται ὑπὲρ τῆς ὑπάρξεώς της εἶναι τὰ ἀκόλουθα:

α) Ἡ ἐκτεταμένη λεκτικὴ συμφωνία μεταξύ Ματθαίου καὶ Λουκᾶ.

Στὰ δύο Εὐαγγέλια παρατηρεῖται σημαντικὸς ἀριθμὸς κοινῶν λόγων καὶ διδαχῶν τοῦ Ἰησοῦ, οἱ ὁποῖοι παρουσιάζουν ἀξιοσημείωτες ὁμοιότητες, ἀκόμη καὶ σὲ ἐπίπεδο λεξιλογίου, συντακτικῆς διατυπώσεως καὶ ἀκολουθίας τῶν φράσεων.

Τὸ κοινὸ αὐτὸ ὑλικὸ ὑπολογίζεται συχνὰ σὲ περίπου 200–250 στίχους, ἀνάλογα μὲ τὰ κριτήρια καταμετρήσεως καὶ τὴν ἔκταση τῶν ἐπιμέρους περικοπῶν.

Ἡ διαπίστωση αὐτὴ δημιουργεῖ ἕνα οὐσιαστικὸ φιλολογικὸ ἐρώτημα: πῶς εἶναι δυνατόν δύο διαφορετικοὶ συγγραφεῖς νὰ διατηροῦν τόσο μεγάλες λεκτικὲς συμφωνίες, ἐφόσον δὲν εἶχαν πρόσβαση σὲ κάποια κοινὴ πηγὴ ἢ ἐφόσον δὲν ὑπῆρχε κάποια μορφὴ ἄμεσης λογοτεχνικῆς ἐξαρτήσεως;

β) Ἡ κοινὴ διάταξη τῆς ὕλης.

Ὁ Ματθαῖος καὶ ὁ Λουκᾶς δὲν συμφωνοῦν μόνο ὡς πρὸς τὸ περιεχόμενο πολλῶν λόγων τοῦ Ἰησοῦ, ἀλλὰ παρουσιάζουν καὶ ὁρισμένες κοινὲς ἀκολουθίες θεματικῶν ἐνοτήτων.

Ἡ παρατήρηση αὐτὴ ἐνισχύει τὴν πιθανότητα ὅτι πίσω ἀπὸ τὶς δύο εὐαγγελικὲς συνθέσεις ὑπῆρχε ἕνα κοινὸ λογοτεχνικὸ ὑπόβαθρο.

Ὡστόσο, ἡ διάταξη δὲν εἶναι πάντοτε ταυτόσημη, γεγονὸς ποὺ ὑποδηλώνει ὅτι οἱ δύο συγγραφεῖς προχώρησαν σὲ διαφορετικὲς συνθετικὲς καὶ θεολογικὲς ἐπιλογές.

γ) Ἡ παρουσία διπλῶν λόγων καὶ ἐπαναλαμβανόμενων ἀφηγηματικῶν στοιχείων.

Στὰ Συνοπτικὰ Εὐαγγέλια παρατηροῦνται περιπτώσεις ὅπου παρόμοια λόγια ἢ διδασκαλίες ἐμφανίζονται σὲ διαφορετικὰ σημεῖα τῆς ἀφηγηματικῆς ροῆς.

Τὰ λεγόμενα διπλὰ λόγια ἢ διπλὲς παραδόσεις (Doublets) ἀποτελοῦν σημαντικὸ ἀντικείμενο τῆς συνοπτικῆς ἔρευνας.

Ἡ παρουσία τους ἔχει ἐρμηνευθεῖ ὡς πιθανὴ ἔνδειξη ὅτι οἱ εὐαγγελιστὲς χρησιμοποίησαν διαφορετικὲς μορφὲς τοῦ ἴδιου παραδοσιακοῦ ὑλικοῦ ἢ συνδύασαν περισσότερες ἀπὸ μία πηγές.

Ἡ παρατήρηση αὐτή, ἂν καὶ δὲν ἀποδεικνύει αὐτοτελῶς τὴν ὕπαρξη τῆς Q, ἀποτελεῖ μέρος τοῦ εὐρύτερου ἐπιχειρηματολογικοῦ πλαισίου ὑπὲρ τῆς θεωρίας.

3.2. Ἡ γλῶσσα καὶ ἡ πιθανὴ ἀρχικὴ μορφὴ τῆς Q

Ἕνα ἀκόμη ζήτημα ἀφορᾷ τὴ γλῶσσα στὴν ὁποία ἐνδέχεται νὰ συντάχθηκε ἡ ὑποθετικὴ αὐτὴ συλλογή.

Ἡ ἀπουσία ἔντονων σημιτικῶν γλωσσικῶν χαρακτηριστικῶν ἀπὸ ἀρκετὲς κοινὲς διατυπώσεις Ματθαίου καὶ Λουκᾶ ἔχει ὁδηγήσει ὁρισμένους ἐρευνητὲς στὴν ἐκτίμηση ὅτι ἡ συγκεκριμένη πηγὴ ἐνδέχεται νὰ εἶχε συνταχθεῖ ἐξαρχῆς στὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα.

Ἡ ἐκτίμηση αὐτὴ εἶναι σημαντική, διότι τοποθετεῖ τὴ δημιουργία τῆς ὑποθετικῆς πηγῆς μέσα στὸ ἑλληνόφωνο περιβάλλον τῶν πρώτων χριστιανικῶν κοινοτήτων.

Ὡς πρὸς τὸν χρόνο συντάξεως, συχνὰ προτείνεται ἕνα χρονικὸ πλαίσιο μεταξύ τοῦ 50 καὶ τοῦ 70 μ.Χ., ἂν καὶ ἡ ἀκριβὴς χρονολόγηση παραμένει ὑποθετική.

Ὡς πιθανοὶ τόποι συντάξεως ἔχουν προταθεῖ ἡ Παλαιστίνη καὶ ἡ Συρία, χωρὶς ὅμως νὰ διαθέτουμε ἐπαρκῆ στοιχεῖα γιὰ ἀσφαλῆ γεωγραφικὸ προσδιορισμό.

3.3. Ἡ Q ὡς συλλογὴ λόγων καὶ ὄχι ὡς ὁλοκληρωμένη εὐαγγελικὴ ἀφήγηση

Ἕνα ἰδιαιτέρως ἐνδιαφέρον χαρακτηριστικὸ τῆς ἀνασυντεθειμένης Πηγῆς Q εἶναι ὅτι τὸ περιεχόμενό της φαίνεται νὰ ἐπικεντρώνεται κυρίως στὴ διδασκαλία τοῦ Ἰησοῦ.

Στὸ ὑλικὸ ποὺ ἀποδίδεται στὴν Q περιλαμβάνονται:

* Διδαχὲς καὶ ἠθικὲς προτροπές.

* Μακαρισμοί.

* Παραβολές.

* Προφητικοὶ καὶ ἀποκαλυπτικοὶ λόγοι.

* Διδασκαλίες γιὰ τὴ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ.

* Προτροπὲς γιὰ τὴ μαθητεία.

* Λόγοι σχετικοὶ μὲ τὴν κρίση καὶ τὰ ἔσχατα.

Ἀντίθετα, δὲν ἀνασυντίθεται ἀπὸ τὸ κοινὸ ὑλικὸ Ματθαίου καὶ Λουκᾶ κάποια συστηματικὴ διήγηση τῶν γεγονότων τοῦ Πάθους, τῆς Σταυρώσεως καὶ τῆς Ἀναστάσεως.

Αὐτὸ ἔχει ὁδηγήσει στὴν ἀντίληψη ὅτι ἡ Q ἐνδεχομένως ἀποτελοῦσε ἕνα ἰδιαίτερο λογοτεχνικὸ εἶδος: μία συλλογὴ λόγων καὶ διδαχῶν τοῦ Ἰησοῦ, ἡ ὁποία προηγήθηκε τῆς τελικῆς διαμορφώσεως τῆς ὁλοκληρωμένης εὐαγγελικῆς ἀφηγήσεως.

Θὰ πρέπει, ὡστόσο, νὰ διευκρινισθεῖ ὅτι ἡ Q δὲν ἔχει διασωθεῖ ὡς αὐτοτελὲς κείμενο. Ἑπομένως, δὲν γνωρίζουμε οὔτε τὴν ἀκριβῆ διάταξη οὔτε τὴν ἀρχικὴ ἔκταση οὔτε τὴν τελικὴ μορφή της.

4\. Ἡ συμβολὴ τοῦ Πέτρου Βασιλειάδη στὴ μελέτη τῶν Λογίων τοῦ Ἰησοῦ

Ἰδιαίτερη ἀναφορὰ ἀξίζει στὴν ἐρευνητικὴ συμβολὴ τοῦ καθηγητῆ Πέτρου Βασιλειάδη, ὁ ὁποῖος ἔχει ἀσχοληθεῖ μὲ τὸ ζήτημα τῶν Λογίων τοῦ Ἰησοῦ καὶ τὴν πρώιμη ἱστορία τῆς εὐαγγελικῆς παραδόσεως.

Τὸ ἐνδιαφέρον τῆς συγκεκριμένης ἐρευνητικῆς κατευθύνσεως βρίσκεται στὴ διερεύνηση τῆς πιθανῆς ὑπάρξεως μιᾶς ἀρχικῆς συλλογῆς λόγων τοῦ Ἰησοῦ, ἡ ὁποία ἐνδέχεται νὰ διατηροῦσε μία διαφορετικὴ λογοτεχνικὴ καὶ θεολογικὴ φυσιογνωμία ἀπὸ τὰ μεταγενέστερα κανονικὰ Εὐαγγέλια.

Ἡ σημασία τῆς προσεγγίσεως αὐτῆς εἶναι ὅτι μετατοπίζει τὸ ἐνδιαφέρον ἀπὸ τὴν ἁπλὴ σύγκριση τῶν τριῶν Εὐαγγελίων στὴν ἀναζήτηση τῶν πρώτων γραπτῶν μορφῶν διατηρήσεως τῆς διδασκαλίας τοῦ Ἰησοῦ.

Τὸ ἐρώτημα, δηλαδή, δὲν εἶναι μόνο πῶς διαμορφώθηκαν τὰ Εὐαγγέλια ποὺ γνωρίζουμε σήμερα, ἀλλὰ καὶ ἐὰν προηγήθηκαν αὐτῶν μικρότερες συλλογὲς ὑλικοῦ, οἱ ὁποῖες διασώζουν παλαιότερα στρώματα τῆς χριστιανικῆς παραδόσεως.

Στὸ πλαίσιο αὐτό, ἡ μελέτη τῶν Λογίων ἀποκτᾷ ἰδιαίτερη σημασία γιὰ τὴν κατανόηση τῆς ἱστορίας τῆς Καινῆς Διαθήκης.

5\. Ἡ ἀνασύνθεση τοῦ περιεχομένου τῆς Πηγῆς Q

Μὲ βάση τὶς παράλληλες περικοπὲς τοῦ Ματθαίου καὶ τοῦ Λουκᾶ, οἱ ἐρευνητὲς ἔχουν ἐπιχειρήσει νὰ ἀνασυνθέσουν τὸ πιθανὸ περιεχόμενο τῆς χαμένης πηγῆς, ὡς ἑξῆς:

Τὸ κήρυγμα τοῦ Ἰωάννη (Λκ 3:7–9, Μτ 3:7–10)

Οἱ πειρασμοὶ τοῦ Ἰησοῦ (Λκ 4:1–13, Μτ 4:1–11)

Λόγια τῆς ἐπὶ τοῦ ὄρους ὁμιλίας, μακαρισμοί (Λκ 6:20–23, Μτ 5:3, 4, 6, 11, 12)

Ἀγάπη πρὸς τοὺς ἐχθρούς (Λκ 6:27–42, Μτ 7:1–5, 10, 24–25, 15:14)

Ἀκροατὲς καὶ ποιητὲς τοῦ λόγου (Λκ 6:47–49, Μτ 7:24–27)

Θεραπεία δούλου τοῦ ἑκατοντάρχου (Λκ 7:1–10, Μτ 7:28α, 8:5–10, 13)

Ἡ ἐρώτηση τοῦ Βαπτιστοῦ πρὸς τὸν Ἰησοῦ (Λκ 7:18–20, Μτ 11:2–3)

Ἡ ἀπάντηση τοῦ Ἰησοῦ (Λκ 7:22–35, Μτ 11:4–19)

Μαθητεία (Λκ 9:57–60, Μτ 8:19–22)

Ἀποστολὴ τῶν μαθητῶν (Λκ 10:2–12, Μτ 9:37–38, 10:9–15)

Οὐαὶ κατὰ τῶν γαλιλαϊκῶν πόλεων (Λκ 10:13–15, Μτ 11:20–24)

Ἡ Κυριακὴ προσευχή (Λκ 11:2–4, Μτ 6:9–13)

Ἡ θεία ἀνταπόκριση στὴν προσευχή (Λκ 11:9–13, Μτ 7:7–11)

Περὶ Βεελζεβούλ (Λκ 11:14–22, Μτ 12:12–32)

Τὸ ἀκάθαρτο πνεῦμα (Λκ 11:29–32, Μτ 12:32–42)

Ὁ λύχνος καὶ τὸ φῶς (Λκ 11:23–36, Μτ 5:15, 6:22–23)

Οὐαὶ κατὰ τῶν Φαρισαίων καὶ γραμματέων (Λκ 11:37, 12:1, Μτ 23:1–36)

Ἐμπιστοσύνη στὸν Θεὸ καὶ ὁμολογία (Λκ 12:2–12, Μτ 10:19, 26–33)

Ἡ μέριμνα γιὰ τὰ ἐπίγεια (Λκ 12:22–34, Μτ 6:19–21, 25–33)

Ἐγρήγορση (Λκ 12:39–46, Μτ 24:43–51)

Σημεῖα ποὺ προαναγγέλλουν τὰ ἔσχατα (Λκ 12:51–56, Μτ 10:34–36, 16:2–3)

Συνδιαλλαγὴ μὲ τὸν ἀντίδικο (Λκ 12:57–59, Μτ 5:25–26)

Παραβολὲς σιναπόσπορου καὶ ζύμης (Λκ 13:18–21, Μτ 13:31–33)

Ἐσχατολογικὲς ἀνακατατάξεις (Λκ 12:23–30, Μτ 7:13–14, 8:11–12, 25:10–12)

Θρῆνος γιὰ τὴν Ἱερουσαλήμ (Λκ 13:34–35, Μτ 23:37–39)

Θυσίες τοῦ μαθητοῦ τοῦ Ἰησοῦ (Λκ 14:26–35, Μτ 10:37–38, 5:13)

Ὑπηρεσία σὲ δύο κυρίους (Λκ 16:13, Μτ 6:24)

Ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν βιάζεται (Λκ 16:16, Μτ 11:12–13)

Περὶ διαζυγίου (Λκ 16:18, Μτ 5:32)

Ἡ ἡμέρα τοῦ ἐρχομοῦ τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου (Λκ 17:22–27, 33–37, Μτ 24:26–28, 37–39).

6\. Τὸ σημαντικώτερο πρόβλημα: Ἡ ἀπουσία τῶν διηγήσεων τοῦ Πάθους καὶ τῆς Ἀναστάσεως

Ἕνα ἀπὸ τὰ πλέον ἐνδιαφέροντα ζητήματα ποὺ ἀνακύπτουν ἀπὸ τὴ μελέτη τῆς ὑποθετικῆς Πηγῆς Q εἶναι ἡ ἀπουσία τῶν διηγήσεων τοῦ Πάθους καὶ τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Ἰησοῦ.

Ἐφόσον ἡ ἀνασυντεθειμένη πηγὴ περιλαμβάνει ἐκτεταμένο ὑλικὸ ἀπὸ τὴ διδασκαλία τοῦ Ἰησοῦ, ἀλλὰ δὲν παρουσιάζει ἀντίστοιχη ἀφηγηματικὴ ἑνότητα γιὰ τὰ γεγονότα τοῦ τέλους τῆς ζωῆς του, δημιουργεῖται ἕνα οὐσιαστικὸ ἱστορικοθεολογικὸ ἐρώτημα:

Ποία ἦταν ἡ θεολογικὴ φυσιογνωμία τῆς κοινότητος ἢ τοῦ περιβάλλοντος μέσα στὸ ὁποῖο δημιουργήθηκε μία τέτοια συλλογή;

Θὰ μποροῦσε ἄραγε νὰ ἀντιπροσωπεύει ἕνα πρώιμο στάδιο χριστιανικῆς παραδόσεως, στὸ ὁποῖο ἡ διδασκαλία τοῦ Ἰησοῦ διατηροῦσε κεντρικὴ θέση, ἐνῶ ἡ ἀφήγηση τοῦ Πάθους δὲν εἶχε ἀκόμη ἐνσωματωθεῖ σὲ μία ὁλοκληρωμένη εὐαγγελικὴ σύνθεση;

Μία τέτοια πιθανότητα εἶναι ἐνδιαφέρουσα, ἀλλὰ χρειάζεται ἰδιαίτερη προσοχή.

Ἡ ἀπουσία τῶν διηγήσεων τοῦ Πάθους ἀπὸ τὸ ἀνασυντεθειμένο ὑλικὸ τῆς Q δὲν ἀποδεικνύει ὅτι ἡ κοινότητα ποὺ ἐνδεχομένως διατήρησε τὴ συγκεκριμένη παράδοση ὑποτιμοῦσε ἢ ἀπέρριπτε τὸν Σταυρὸ καὶ τὴν Ἀνάσταση.

Εἶναι ἐξίσου πιθανὸ ἡ συλλογὴ νὰ εἶχε ἐξαρχῆς διαφορετικὸ σκοπό: νὰ συγκεντρώσει ἀποκλειστικὰ λόγια, διδαχὲς καὶ παραβολὲς τοῦ Ἰησοῦ, χωρὶς νὰ φιλοδοξεῖ νὰ ἀποτελέσει πλήρη βιογραφικὴ ἢ εὐαγγελικὴ ἀφήγηση.

Ἑπομένως, πρέπει νὰ διακρίνουμε δύο διαφορετικὰ ζητήματα:

* Τὸ φιλολογικὸ δεδομένο ὅτι τὸ ἀνασυντεθειμένο ὑλικὸ τῆς Q δὲν περιλαμβάνει διήγηση τοῦ Πάθους καὶ τῆς Ἀναστάσεως.

* Τὴ θεολογικὴ ἐρμηνεία τῆς ἀπουσίας αὐτῆς, ἡ ὁποία δὲν μπορεῖ νὰ θεωρηθεῖ ἀποδεδειγμένη.

6.1. Ἡ σύγκριση τῆς Πηγῆς τῶν Λογίων μὲ τὸ Κατὰ Θωμᾶν

Στὸ σημεῖο αὐτὸ παρουσιάζει ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον ἡ σύγκριση μὲ τὸ λεγόμενο Κατὰ Θωμᾶν Εὐαγγέλιο.

Τὸ συγκεκριμένο ἀπόκρυφο κείμενο ἀποτελεῖ συλλογὴ 114 λόγων ποὺ ἀποδίδονται στὸν Ἰησοῦ καὶ παρουσιάζει διαφορετικὴ λογοτεχνικὴ μορφὴ ἀπὸ τὰ κανονικὰ Εὐαγγέλια.

Δὲν περιλαμβάνει συνεκτικὴ διήγηση τῆς δημόσιας δράσεως τοῦ Ἰησοῦ, τοῦ Πάθους καὶ τῆς Ἀναστάσεως, ἀλλὰ ἐπικεντρώνεται στὴ διατήρηση καὶ ἐρμηνεία τῶν λόγων του.

Ἡ σύγκριση μὲ τὴν Q εἶναι ἑπομένως χρήσιμη σὲ ἐπίπεδο λογοτεχνικοῦ εἴδους: καὶ τὰ δύο κείμενα συνδέονται μὲ τὴ μορφὴ τῆς συλλογῆς λόγων.

Ὡστόσο, δὲν πρέπει νὰ συναχθεῖ ὅτι ἡ Q εἶχε κατ’ ἀνάγκην γνωστικὸ χαρακτῆρα ἢ ὅτι ἀντιπροσώπευε κάποια ἀντίστοιχη θεολογικὴ τάση.

Τὸ Κατὰ Θωμᾶν ἀποτελεῖ μεταγενέστερα μαρτυρημένο κείμενο μὲ ἰδιαίτερη ἱστορία μεταδόσεως καὶ ἐρμηνευτικὸ περιεχόμενο. Ἡ ἁπλὴ μορφολογικὴ ὁμοιότητα δύο συλλογῶν λόγων δὲν ἀποδεικνύει κοινὴ θεολογικὴ προέλευση.

Παραμένει, πάντως, ἐνδιαφέρον τὸ ἐνδεχόμενο ὅτι στὸν πρώιμο Χριστιανισμὸ κυκλοφοροῦσαν διαφορετικὲς μορφὲς συλλογῶν τῶν λόγων τοῦ Ἰησοῦ, οἱ ὁποῖες δὲν εἶχαν ὅλες τὴ μορφὴ μιᾶς ὁλοκληρωμένης εὐαγγελικῆς ἀφηγήσεως.

7\. Τὰ ἀναπάντητα ἐρωτήματα τῆς θεωρίας τῆς Πηγῆς Q

Παρά τὴ σημαντικὴ ἑρμηνευτικὴ συμβολή της, ἡ Ὑπόθεσις τῶν Δύο Πηγῶν δὲν ἔχει κατορθώσει νὰ δώσει ὁριστικὴ ἀπάντηση σὲ ὅλα τὰ ζητήματα ποὺ σχετίζονται μὲ τὴν προέλευση καὶ τὴ διαμόρφωση τῶν Συνοπτικῶν Εὐαγγελίων.

Ἀντίθετα, ἐξακολουθοῦν νὰ ὑπάρχουν ὁρισμένα κρίσιμα ἐρωτήματα.

7.1. Ἀπὸ ποῦ προέρχεται τὸ ἰδιαίτερο ὑλικὸ τοῦ Μάρκου;

Ἐφόσον ὁ Ματθαῖος καὶ ὁ Λουκᾶς χρησιμοποίησαν τὸ Κατὰ Μᾶρκον ὡς βασικὴ πηγή, ἀλλὰ παράλληλα διαθέτουν πρόσθετο ὑλικό, προκύπτει τὸ ἐρώτημα σχετικὰ μὲ τὴν προέλευση τῶν ἰδιαίτερων παραδόσεων τοῦ Μάρκου.

Τὸ συγκεκριμένο ζήτημα συνδέεται μὲ τὴν προφορικὴ παράδοση, τὶς παλαιότερες χριστιανικὲς διηγήσεις καὶ τὶς πιθανὲς γραπτὲς πηγὲς ποὺ χρησιμοποίησε ὁ Μάρκος.

Ἡ ὑπόθεσις Q δὲν ἐπιχειρεῖ νὰ ἐξηγήσει αὐτὸ τὸ ὑλικό, ἀφοῦ ἡ κύρια λειτουργία της εἶναι νὰ ἐρμηνεύσει τὴν κοινὴ παράδοση Ματθαίου καὶ Λουκᾶ ποὺ ἀπουσιάζει ἀπὸ τὸν Μᾶρκο.

7.2. Τὸ λεγόμενο «κενό» τοῦ Λουκᾶ (Λκ 9:17)

Ἕνα ἀκόμη ἐνδιαφέρον ζήτημα ἀφορᾷ τὴν ἀφήγηση τοῦ πολλαπλασιασμοῦ τῶν ἄρτων καὶ τοῦ χορτασμοῦ τῶν πεντακισχιλίων.

Στὸ Λκ 9:17 ἀναφέρεται ὅτι περισσεύσαντα κλάσματα συγκεντρώθηκαν σὲ δώδεκα κοφίνους, ἐνῶ ὁ Μᾶρκος (Μκ 6:42–44) περιγράφει ἀναλυτικώτερα τὸ γεγονός.

Ἡ συγκριτικὴ ἐξέταση τῶν σχετικῶν περικοπῶν δημιουργεῖ ἐρωτήματα γιὰ τὴν ἐπιλεκτικὴ χρήση τοῦ μαρκιανοῦ ὑλικοῦ ἀπὸ τὸν Λουκᾶ καὶ τὴν ἀφηγηματικὴ ἐπεξεργασία του.

Πρέπει, πάντως, νὰ σημειωθεῖ ὅτι ἡ συγκεκριμένη περίπτωση δὲν ἀποτελεῖ ἀπὸ μόνη της ἀπόδειξη κατὰ τῆς θεωρίας τῶν Δύο Πηγῶν. Ἡ παράλειψη ἢ συμπύκνωση ὑλικοῦ μπορεῖ νὰ ἐξηγηθεῖ καὶ ὡς ἀποτέλεσμα τῆς συντακτικῆς ἐπιλογῆς τοῦ εὐαγγελιστῆ.

7.3. Γιατί κανένας πρώιμος χριστιανὸς συγγραφέας (π.χ. Παῦλος) δὲν ἀναφέρει ρητὰ τὴν Q;

Ἕνα ἀπὸ τὰ πλέον ἐνδιαφέροντα προβλήματα εἶναι ὅτι κανένας γνωστὸς πρώιμος χριστιανὸς συγγραφέας δὲν κατονομάζει ρητὰ μία συλλογὴ λόγων τοῦ Ἰησοῦ μὲ τὴν ὀνομασία Q.

Οὔτε διαθέτουμε ἄμεση χειρόγραφη μαρτυρία γιὰ τὴν ὕπαρξή της.

Ἡ συγκεκριμένη ἀπουσία ἀποτελεῖ σημαντικὴ ἐπιφύλαξη, καθὼς ἡ ὕπαρξη τῆς πηγῆς προκύπτει ἀποκλειστικὰ ἀπὸ τὴ συγκριτικὴ φιλολογικὴ ἀνάλυση τῶν Εὐαγγελίων.

Ἑπομένως, ἡ Q πρέπει νὰ ἀντιμετωπίζεται ὡς ἐπιστημονικὴ ἀνασύνθεση καὶ ὄχι ὡς ἱστορικὰ διαπιστωμένο χειρόγραφο.

7.4. Γιατί ἀπουσιάζουν ἀπὸ τὴν Q οἱ διηγήσεις τοῦ Πάθους καὶ τῆς Ἀναστάσεως;

Τὸ ἐρώτημα αὐτὸ παραμένει ἴσως τὸ σημαντικώτερο θεολογικὸ πρόβλημα ποὺ δημιουργεῖ ἡ συγκεκριμένη ὑπόθεση.

Ἐὰν ἡ Q ἀποτελοῦσε μία πρώιμη γραπτὴ συλλογὴ τῶν λόγων τοῦ Ἰησοῦ, ποία ἦταν ἡ σχέσις της μὲ τὴν πίστη τῶν πρώτων χριστιανικῶν κοινοτήτων στὸν θάνατο καὶ στὴν Ἀνάστασή του;

Μήπως ἐπρόκειτο γιὰ μία συλλογὴ ἀποκλειστικὰ διδακτικοῦ χαρακτῆρος, ἡ ὁποία δὲν εἶχε σκοπὸ νὰ καταγράψει τὰ ἱστορικὰ γεγονότα τῆς ζωῆς τοῦ Ἰησοῦ;

Ἢ μήπως ἀντιπροσώπευε ἕνα διαφορετικὸ στάδιο διαμορφώσεως τῆς χριστιανικῆς γραμματείας;

Χωρὶς ἄμεση πρόσβαση στὸ ὑποτιθέμενο ἀρχικὸ κείμενο, τὰ ἐρωτήματα αὐτὰ δὲν μποροῦν νὰ ἀπαντηθοῦν μὲ βεβαιότητα.

8\. Ἡ σύγχρονη ἀμφισβήτηση τῆς Q καὶ ἡ ἐπαναφορὰ τῆς Ὑποθέσεως Farrer

Κατὰ τὶς τελευταῖες δεκαετίες, ἡ θεωρία τῆς Πηγῆς Q ἔχει δεχθεῖ σημαντικὴ κριτικὴ ἀπὸ ἐρευνητὲς ποὺ ὑποστηρίζουν ὅτι ἡ ὕπαρξη μιᾶς πρόσθετης γραπτῆς πηγῆς δὲν εἶναι ἀπαραίτητη γιὰ τὴν ἐξήγηση τῶν συνοπτικῶν σχέσεων.

Κεντρικὴ θέση στὴν ἀμφισβήτηση αὐτὴ κατέχει ὁ Mark S. Goodacre, ὁ ὁποῖος στὸ ἔργο του The Case Against Q: Studies in Markan Priority and the Synoptic Problem (2002) ἐπιχειρεῖ νὰ ἀνασκευάσει τὰ βασικὰ ἐπιχειρήματα ὑπὲρ τῆς Q.

Σύμφωνα μὲ τὴν προσέγγισή του, οἱ κοινὲς παραδόσεις Ματθαίου καὶ Λουκᾶ μποροῦν νὰ ἐξηγηθοῦν μέσω τῆς λογοτεχνικῆς ἐξαρτήσεως τοῦ Λουκᾶ ἀπὸ τὸν Ματθαῖο, χωρὶς νὰ χρειάζεται νὰ ὑποτεθεῖ μία τρίτη γραπτὴ πηγή.

Ἡ προσέγγιση αὐτὴ ἐπαναφέρει στὸ προσκήνιο τὴν Ὑπόθεση Farrer.

Τὸ βασικὸ ἐπιχείρημα τῶν ἐπικριτῶν τῆς Q εἶναι ὅτι ἡ ἀνασύνθεση μιᾶς χαμένης πηγῆς ἀποτελεῖ μία πρόσθετη θεωρητικὴ παραδοχή, ἡ ὁποία ἐνδεχομένως δὲν εἶναι ἀναγκαία, ἐφόσον ἡ ἄμεση λογοτεχνικὴ ἐξάρτηση τοῦ Λουκᾶ ἀπὸ τὸν Ματθαῖο μπορεῖ νὰ ἐρμηνεύσει τὰ ἴδια φαινόμενα.

Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, οἱ ὑποστηρικτὲς τῆς Q θεωροῦν ὅτι ὁρισμένες λεκτικὲς καὶ ἀφηγηματικὲς σχέσεις μεταξύ Ματθαίου καὶ Λουκᾶ ἐξηγοῦνται εὐκολώτερα μέσω μιᾶς κοινῆς πηγῆς παρὰ μέσω τῆς ἄμεσης ἐξαρτήσεως τοῦ ἑνὸς Εὐαγγελίου ἀπὸ τὸ ἄλλο.

Ἡ διαφωνία αὐτή, ὡστόσο, ΔΕΝ καταδεικνύει ὅτι τὸ Συνοπτικὸ Πρόβλημα δὲν ἔχει λάβει ὁριστικὴ λύση.

9\. Συμπεράσματα: Ἡ σημασία τῆς Πηγῆς τῶν Λογίων γιὰ τὴν ἱστορία τοῦ πρώιμου Χριστιανισμοῦ

Ἡ διερεύνηση τοῦ Συνοπτικοῦ Προβλήματος ἀποκαλύπτει τὴ σύνθετη διαδικασία μέσα ἀπὸ τὴν ὁποία διαμορφώθηκε ἡ εὐαγγελικὴ γραμματεία τῆς Καινῆς Διαθήκης.

Ἡ συγκριτικὴ μελέτη τοῦ Μάρκου, τοῦ Ματθαίου καὶ τοῦ Λουκᾶ ἀναδεικνύει ἕνα πλέγμα λογοτεχνικῶν σχέσεων, κοινῶν παραδόσεων καὶ διαφορετικῶν θεολογικῶν προσεγγίσεων.

Μέσα σὲ αὐτὸ τὸ πλαίσιο, ἡ ὑπόθεσις τῆς Πηγῆς Q ἔχει ἰδιαίτερη σημασία, ἐπειδὴ ἐπιχειρεῖ νὰ ἐξηγήσει τὴν ὕπαρξη μιᾶς ἐκτεταμένης κοινῆς παραδόσεως λόγων τοῦ Ἰησοῦ, ἡ ὁποία διατηρεῖται στὰ Εὐαγγέλια τοῦ Ματθαίου καὶ τοῦ Λουκᾶ, ἀλλὰ δὲν ἐμφανίζεται στὸ Κατὰ Μᾶρκον.

Τὸ ἐνδεχόμενο νὰ ὑπῆρξε μία πρώιμη γραπτὴ συλλογὴ τῶν λόγων τοῦ Ἰησοῦ, ἀνεξάρτητη ἀπὸ τὴν ὁλοκληρωμένη εὐαγγελικὴ ἀφήγηση, ἀνοίγει σημαντικοὺς δρόμους γιὰ τὴν κατανόηση τῆς πρώιμης χριστιανικῆς γραμματείας.

Ἰδιαιτέρως ἐνδιαφέρον εἶναι τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ ἀνασυντεθειμένη Q φαίνεται νὰ ἐπικεντρώνεται στὴ διδασκαλία, στὴν ἠθικὴ προτροπή, στὴ μαθητεία καὶ στὴν ἐσχατολογικὴ προσδοκία.

Ἡ ἀπουσία τοῦ Πάθους καὶ τῆς Ἀναστάσεως δημιουργεῖ ἕνα σημαντικὸ ἑρμηνευτικὸ πρόβλημα, τὸ ὁποῖο ὅμως δὲν ἐπιτρέπει ἀπὸ μόνο του νὰ συναγάγουμε ὅτι ἡ συγκεκριμένη συλλογὴ ἐξέφραζε μία διαφορετικὴ ἢ ἀντιθετικὴ χριστιανικὴ θεολογία.

Ἡ πιθανὴ ὕπαρξη μιᾶς τέτοιας συλλογῆς παραμένει ἕνα ἀπὸ τὰ πλέον ἐνδιαφέροντα ζητήματα τῆς ἱστορικοκριτικῆς ἔρευνας τῆς Καινῆς Διαθήκης.

Τελικά, τὸ οὐσιαστικὸ ἐρώτημα δὲν εἶναι μόνο ἐὰν ὑπῆρξε πράγματι μία χαμένη Πηγὴ τῶν Λογίων, ἀλλὰ καὶ ποία εἰκόνα τῆς διδασκαλίας τοῦ Ἰησοῦ διασώζει τὸ κοινὸ ὑλικὸ Ματθαίου καὶ Λουκᾶ.

Ἐὰν ἡ ὑπόθεσις αὐτὴ εἶναι ὀρθή, τότε ἡ Q θὰ μποροῦσε νὰ ἀντιπροσωπεύει ἕνα ἀπὸ τὰ παλαιότερα γραπτὰ τεκμήρια τῆς χριστιανικῆς παραδόσεως, προσφέροντας μία ἰδιαιτέρως σημαντικὴ μαρτυρία γιὰ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο οἱ πρῶτες χριστιανικὲς κοινότητες διατήρησαν, ὀργάνωσαν καὶ μετέδωσαν τὰ λόγια τοῦ Ἰησοῦ.

10\. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Α. Ἑλληνόγλωσση βιβλιογραφία

* Βασιλειάδης, Πέτρος, Ἑρμηνεία τῶν Εὐαγγελίων, Πουρναρᾶς, Θεσσαλονίκη, 2003.

* Βασιλειάδης, Πέτρος, Τὰ Λόγια τοῦ Ἰησοῦ, τὸ ἀρχαιότερο εὐαγγέλιο, Ἄρτος Ζωῆς, Ἀθήνα, 2005.

* Βασιλειάδης, Πέτρος, Βιβλικὲς Ἑρμηνευτικὲς Μελέτες, Πουρναρᾶς, Θεσσαλονίκη, 2000.

* Καραβιδόπουλος, Ἰωάννης, Εἰσαγωγὴ στὴν Καινὴ Διαθήκη, Πουρναρᾶς, Θεσσαλονίκη, 2005.

* Τσαλαμπούνη, Αἰκατερίνη, Εἰσαγωγὴ στὴν Καινὴ Διαθήκη: Τὸ φιλολογικὸ εἶδος τῶν Εὐαγγελίων καὶ τὸ Συνοπτικὸ Πρόβλημα, ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη, 2014.

Β. Ξενόγλωσση βιβλιογραφία

* Farrer, Austin, «On Dispensing with Q», στὸ Dennis E. Nineham (ἐπιμ.), Studies in the Gospels: Essays in Memory of R. H. Lightfoot, Oxford, 1955, σσ. 55–88.

* Goodacre, Mark S., The Case Against Q: Studies in Markan Priority and the Synoptic Problem, Harrisburg, Pennsylvania: Trinity Press International, 2002.

* Holtzmann, Heinrich Julius, Die synoptischen Evangelien, ihr Ursprung und geschichtlicher Charakter, Leipzig, 1863.

* Kloppenborg, John S., The Formation of Q: Trajectories in Ancient Wisdom Collections, Philadelphia: Fortress Press, 1987.

* Tuckett, Christopher M., Q and the History of Early Christianity: Studies on Q, Edinburgh: T&T Clark, 1996.

* Robinson, James M., Paul Hoffmann καὶ John S. Kloppenborg (ἐπιμ.), The Critical Edition of Q: A Synopsis Including the Gospels of Matthew and Luke, Mark and Thomas with English, German, and French Translations of Q and Thomas, Leuven: Peeters, 2000.