ΒΑΚΧΕΣ, ΕΥΡΙΠΙΔΗ : Τί συμβαίνει ὅταν ὁ ἄνθρωπος ἀρνεῖται νὰ ἀναγνωρίσει πλευρὲς τοῦ ἑαυτοῦ του ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ ἐλέγξει;
Οἱ «Βάκχες» τοῦ Εὐριπίδη εἶναι μιὰ τραγωδία ποὺ πραγματεύεται τὴ σύγκρουση ἀνάμεσα στὴ λογικὴ καὶ τὸ ἔνστικτο, στὴν ἀνθρώπινη ἐξουσία καὶ τὴ θεϊκὴ δύναμη, στὴν τάξη καὶ στὴν ἀνεξέλεγκτη φύση τοῦ ἀνθρώπου. Μέσα ἀπὸ τὴ σύγκρουση τοῦ Πενθέα μὲ τὸν Διόνυσο, ὁ ποιητὴς θέτει σημαντικὰ ἐρωτήματα γιὰ τὰ ὅρια τῆς ἀνθρώπινης λογικῆς, καὶ τὴ σχέση τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὶς δυνάμεις ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ ἐλέγξει.
Ὁ Πενθέας ἐκπροσωπεῖ τὴν πειθαρχία, τὴν πολιτικὴ ἐξουσία καὶ τὴν ἀνάγκη τοῦ ἀνθρώπου νὰ ἐπιβάλλει τὴ θέλησή του. Ἀρνεῖται νὰ ἀναγνωρίσει τὴ θεϊκὴ φύση τοῦ Διονύσου καὶ προσπαθεῖ νὰ ἀπαγορεύσει τὴ λατρεία του. Ἀντίθετα, ὁ Διόνυσος συμβολίζει τὴ φύση, τὸ συναίσθημα, τὸ ἔνστικτο καὶ τὴν ἔκσταση.
Ἡ σύγκρουσή τους φανερώνει ὅτι ὁ ἄνθρωπος δὲν μπορεῖ νὰ ἀπορρίπτει ὅσα δὲν κατανοεῖ οὔτε νὰ πιστεύει ὅτι μπορεῖ νὰ κυριαρχήσει σὲ ὅλες τὶς δυνάμεις τῆς ζωῆς.
Κεντρικὴ θέση στὸ ἔργο κατέχει ἡ ἔννοια τῆς ὕβρεως. Ὁ Πενθέας, ἐπειδὴ πιστεύει ὅτι ἡ ἀνθρώπινη λογικὴ εἶναι ἀνώτερη ἀπὸ κάθε ἄλλη δύναμη, ὑπερβαίνει τὰ ὅριά του καὶ ὁδηγεῖται στὴν καταστροφή. Ὁ Εὐριπίδης δείχνει ὅτι ἡ ἀπόλυτη βεβαιότητα στὴ λογικὴ μποροῦν νὰ γίνει αἰτία τραγικῆς πτώσης.
Ὡστόσο, ὁ ποιητὴς δὲν παρουσιάζει τὸν Διόνυσο ὡς μιὰ ἀπόλυτα δίκαιη καὶ εὔσπλαχνη δύναμη. Ἡ τιμωρία ποὺ ἐπιβάλλει εἶναι σκληρὴ καὶ ἀνελέητη. Ἔτσι, γεννιέται ἕνα βαθύτερο ἐρώτημα: εἶναι πάντοτε δίκαιη —ἢ τέλος πάντων ΝΟΗΣΙΜΗ —ἡ θεϊκὴ δύναμη; Ἡ τραγωδία δὲν δίνει μιὰ εὔκολη ἀπάντηση, ἀλλὰ ἀφήνει τὸν θεατὴ νὰ προβληματιστεῖ γιὰ τὴ δικαιοσύνη καὶ τὰ ὅρια τῆς θεϊκῆς ἐξουσίας.
Ἰδιαίτερα τραγικὴ εἶναι ἡ μορφὴ τῆς Ἀγαύης μητέρας τοῦ Πενθέα ,ἡ ὁποία, ὑπὸ τὴν ἐπίδραση τῆς διονυσιακῆς ἔκστασης, σκοτώνει χωρὶς νὰ τὸ γνωρίζει τὸν ἴδιο της τὸν γιό. Ὅταν ἀργότερα συνειδητοποιεῖ τὴν πραγματικότητα, ἔρχεται ἀντιμέτωπη μὲ τὸ μέγεθος τῆς συμφορᾶς. Ἡ μορφή της φανερώνει πόσο εὔθραυστη μπορεῖ νὰ γίνει ἡ ἀνθρώπινη συνείδηση καὶ πόσο ὀδυνηρὲς μποροῦν νὰ εἶναι οἱ συνέπειες τῆς πλάνης.
[ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟ ΣΧΟΛΙΟ·
Ὁ θρῆνος τῆς Ἀγαύης (στ.1329 κ.ἑξ.)
δὲν ἔχει σωθεῖ· στὸ κείμενο ἔχει ἀντικατασταθεῖ ἀπὸ τὸν ΘΡΗΝΟ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ τοῦ βυζαντινοῦ δράματος "ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΣΧΩΝ". Ὁ ἀνυποψίαστος θεατὴς βεβαίως δὲν τὸ ἀντιλαμβάνεται...]
Ὁ Εὐριπίδης μὲ τὶς «Βάκχες» ἀναδεικνύει τὰ ὅρια τῆς ἀνθρώπινης δύναμης καὶ τὴ δυσκολία τοῦ ἀνθρώπου νὰ συμφιλιωθεῖ μὲ τὶς διαφορετικὲς πλευρὲς τῆς φύσης του. Τὸ ἔργο μᾶς διδάσκει ὅτι ἡ πραγματικὴ σοφία βρίσκεται στὴν ἀποδοχὴ ὅτι ἡ ζωὴ περιλαμβάνει δυνάμεις ποὺ ξεπερνοῦν τὴν ἀνθρώπινη κατανόηση ΚΑΙ ΑΥΤΗ Η ΣΥΝΕΙΔΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΕΙΝΑΙ Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ.
